Χρήστος Διονυσόπουλος: Ιστορία είναι το φως της αλήθειας

Παραθέτουμε αυτούσια την ομιλία που έκανε ο φιλόλογος και αρχαιολόγος Χρήστος Διονυσόπουλος την Τετάρτη 23 Οκτωβρίου 2013 σε ειδική εκδήλωση όπου παρουσιάστηκε το βιβλίο του «Η μάχη του Μαραθώνα. Ιστορική και τοπογραφική προσέγγιση» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καπόν.

Κυρίες και Κύριοι,

Ο αριθμός των ερευνητών, που έχουν ασχοληθεί με τον Μαραθώνα και τα προβλήματα που παρουσιάζει το σημαντικό αυτό κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας, είναι απίστευτα μεγάλος. Διακεκριμένοι μελετητές (αρχαιοδίφες, γεωγράφοι, γεωλόγοι, τοπογράφοι, φιλόλογοι, ιστορικοί, αρχαιολόγοι, επιγραφολόγοι, νομισματολόγοι, αστρονόμοι, ιατροί, στρατιωτικοί, πολιτικοί κ.α.), συνολικά περισσότεροι από 650, έκαναν πάνω από 900 αναφορές για τον Μαραθώνα, σε άρθρα και βιβλία, είτε παρέχοντας πληροφορίες είτε καταθέτοντας τις προσωπικές τους απόψεις και προτείνοντας λύσεις για τα προβλήματα.

Το ερευνητικό ενδιαφέρον παραμένει συνεχές και αδιάπτωτο, όχι μόνο λόγω της σπουδαιότητας της μάχης, αλλά και εξαιτίας του ότι ο Ηρόδοτος, που είναι η κύρια και η πιο έγκυρη πηγή της έρευνας, μας δίνει συνοπτική εικόνα των γεγονότων και αποσιωπά κάποιες βασικές λεπτομέρειες που αφορούν τη μάχη.

Τα κενά και οι ελλείψεις της Ηροδότειας αφήγησης συνιστούν τον μαγικό πόλο έλξης που συνεγείρει τους ερευνητές, ενεργοποιεί τη σκέψη και διεγείρει τη φαντασία τους.

Τα κενά είναι πολλά. Αφορούν τη γεωμορφολογία της περιοχής του Μαραθώνα, το οδικό δίκτυο, τον χρόνο, δηλαδή το έτος, τον μήνα, την ημέρα, την ώρα, τη χρονική διάρκεια της μάχης, τον χρόνο αποχώρησης των Περσών από το πεδίο της μάχης και της άφιξής τους στο Φάληρο, τις θέσεις μάχης, τη διάταξη των παρατάξεων, τα σχέδια μάχης των αντιπάλων, το αρχικό σημείο της συμπλοκής, τις φάσεις της αναμέτρησης, τις αριθμητικές δυνάμεις των εμπολέμων, τις απώλειες τους στη μάχη, τον τόπο και τον χρόνο ταφής των πεσόντων, το σήμα που δέχθηκε ο περσικός στόλος, το όνομα και τη διαδρομή του Μαραθωνοδρόμου κ.α.

Στην προσπάθειά τους να καλύψουν τα κενά αυτά, οι ερευνητές βασίστηκαν εύλογα σε δευτερεύουσες πηγές, οι οποίες όμως, αντί να χρησιμοποιηθούν επικουρικά, οδήγησαν κάποιους σε αυθαίρετα συμπεράσματα μεταβάλλοντάς τους σε δημιουργούς φανταστικών σεναρίων, καθώς οι θεωρίες τους έρχονται σε πλήρη αντίθεση με την κύρια πηγή αλλά και με την κοινή λογική, μερικές φορές.

Η συνδρομή της φαντασίας είναι χρήσιμη και αναγκαία για την ανεύρεση της αλήθειας σε όλες τις επιστήμες. Όχι όμως της αχαλίνωτης, της μη λελογισμένης φαντασίας, αλλά αυτής που συνεργάζεται γόνιμα με τον νου.

Ακόμη και στο μυθιστόρημα η φαντασία πρέπει να κινείται μέσα σε πλαίσια επιτρεπτά από τον νου. Ο μυθιστοριογράφος και ο ιστορικός συγγενεύουν κατά το ότι χρησιμοποιούν και οι δύο την φαντασία τους. Διαφέρουν όμως ως προς τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας απ’ αυτούς τη μεταχειρίζεται. Ο μυθιστοριογράφος επινοεί τα γεγονότα που διηγείται. Ο ιστορικός οφείλει να ανασυνθέτει αυτά που έγιναν «όπως στην πραγματικότητα έγιναν», Wie es eigentlich gewesen, για να θυμηθούμε την αλάθητη ρήση του μεγάλου ιστορικού των Νεώτερων Χρόνων, του Leopold von Ranke.

Έτσι, «οι ερευνητές του παρελθόντος δεν είναι ποτέ απόλυτα ελεύθεροι. Το παρελθόν είναι ο τύραννός τους. Τους απαγορεύει να γνωρίσουν οτιδήποτε που το ίδιο δεν τους έδωσε, συνειδητά ή ασυνείδητα», όπως εύστοχα παρατηρεί ο Marc Bloch.

Γι’ αυτό και ο ιστορικός ανατρέχει στις πηγές. Και πηγή είναι το καθετί που μπορεί να γίνει μαρτυρία για οποιοδήποτε θέμα το οποίο αφορά τις ανθρώπινες δραστηριότητες του παρελθόντος.

Με την προσεκτική μελέτη των πηγών, ο ιστορικός μπορεί να επισημάνει τα λάθη, τα ψεύδη, την ευνοϊκή ή δυσμενή παραποίηση των γεγονότων, τα εκούσια ή ακούσια κενά, με βασική προϋπόθεση να παραμένει ο ίδιος πάντα στην υπηρεσία της αλήθειας.

«Ο πρώτος νόμος της Ιστορίας, μας λέει ο Κικέρων (De Oratore, II. XV. 62), είναι να μην τολμά να λέει κανένα ψέμα, ο δεύτερος να τολμά να λέει ό,τι είναι αλήθεια». Με δυο λόγια, η Ιστορία είναι «lux veritatis», το φως της αλήθειας.

«Υπάρχει ένας κώδικας αρετής για τον ιστορικό: πρέπει να είναι άφοβος, ειλικρινής, ανιδιοτελής, ακριβής και δίκαιος», τονίζει ο μεγάλος θεωρητικός της Ιστορίας, καθηγητής στο Cambridge, λόρδος Acton, παραπέμποντας στις απόψεις του Λουκιανού, Πως δει την ιστορίαν συγγράφειν, κεφ. 41.

Είναι ιδιότητες απαραίτητες για τον ιστορικό, γιατί λειτουργεί όχι μόνον ως λόγιος αλλά και ως δικαστής. Ως λόγιος συλλέγει τις πηγές. Ως δικαστής τις αξιολογεί, αναζητεί τα πραγματικά αίτια των γεγονότων και αποφαίνεται για όλα απονέμοντας ευθαρσώς και ανιδιοτελώς το δίκαιο.

Ο πραγματικός ιστορικός συνομιλεί με τις πηγές, θέτει ερωτήματα και ανακινεί προβλήματα. Πρέπει να έχει πάντα στη σκέψη του τη σοφή υπόδειξη του Edgar Morin: «η βεβαιότητα ότι γνωρίζουμε την αλήθεια επ’ουδενί αποτελεί εγγύηση έναντι της πλάνης».

Στο βιβλίο μου παρέθεσα όλα τα προβλήματα που έχουν ανακινηθεί για τον Μαραθώνα. Σε αυτά πρόσθεσα και εκείνα που εγώ έχω ανακινήσει και προσπάθησα να δώσω λύσεις, έχοντας ως γνώμονα, σε ό,τι αφορά τις γραπτές μαρτυρίες, κυρίως την αφήγηση του Ηρόδοτου. Τις δευτερεύουσες γραπτές πηγές αξιολόγησα και χρησιμοποίησα, ανάλογα με την αξιοπιστία τους, στο μέτρο που αυτές συνάδουν με την Ηροδότεια αφήγηση και που δεν έρχονται σε αντίθεση με αυτήν.

Τέλος, φρόντισα το κείμενο να απευθύνεται, όχι μόνο στους συναδέλφους μου, τους ερευνητές, αλλά και σε ένα κοινό ευρύτερο, πιο μεγάλο, γιατί ήθελα να είναι προσιτό σε όλους, για να μπορούν όλοι να δουν και να απολαύσουν, με την ίδια ευκολία, το «φως της αλήθειας» που εκπέμπει ο Μαραθώνας.

Σας ευχαριστώ!