50 χρόνια από τα «Σεπτεμβριανά», 103 χρόνια από την καταστροφή της Σμύρνης
Στο αναδυόμενο ρεύμα της προφορικής ιστορίας εγγράφεται το όμορφο νέο βιβλίο της ερευνήτριας και λαογράφου Σούλας Μπόζη για τους ελληνικής καταγωγής Μικρασιάτες και Κωνσταντινουπολίτες που βίωσαν τα δραματικά γεγονότα του 1922 και του 1955. Αυτόν τον Σεπτέμβριο συμπληρώνεται μισός αιώνας από τα λεγόμενα Σεπτεμβριανά του 1955 τον δεύτερο μαζικό και βίαιο διωγμό που υπέστη το ελληνικό στοιχείο της Τουρκίας, κάνοντας ιδιαίτερα επίκαιρο το βιβλίο Στις φτερούγες της ιστορίας (εκδόσεις Τόπος), στο οποίο καταγράφονται οι αναμνήσεις είκοσι επιζόντων από τα γεγονότα που συνέλεξε η συγγραφέας με συνεντεύξεις της κυρίως τη δεκαετία του 1990.
Στη δύση της ζωής τους, οι συνομιλητές της συγγραφέα ανακαλούν λεπτομέρειες περισσότερο της ειρηνικής συνύπαρξης με τους Τούρκους παρά των δραματικών γεγονότων. Η Σούλα Μπόζη ενδιαφέρεται για τα μικρά και μεγάλα στοιχεία που συνθέτουν την καθημερινότητα, την ενδυμασία, την εκπαίδευση, τις γιορτές και τα έθιμα.
Από την ανάγνωση των μαρτυριών δεν προκύπτει μίσος για τους γείτονες ή παράπονο για τις αδικίες που υπέστησαν οι άνθρωποι αυτοί, αλλά νοσταλγία και περηφάνια
Όπως μπορεί να ανασυνθέσει κανείς το σκεπτικό της λαογράφου από τις ερωτήσεις που θέτει, την ενδιαφέρει να συγκροτήσει πίνακες ονομάτων (και υπάρχει ένα σχετικό ευρετήριο στο τέλος του βιβλίου) με επαγγελματίες της εποχής και να αποτυπώσει γειτονιές. Δεν ρωτά με τον τρόπο ενός τυπικού ιστορικού που ενδιαφέρεται να γράψει την πολιτική ιστορία, αλλά με τη ματιά της λαογράφου που στοχεύει να ανακαλύψει χαμένες ψηφίδες για έναν τρόπο ζωής και μια κοινωνία που δεν υπάρχει πια. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι από την ανάγνωση των μαρτυριών δεν προκύπτει μίσος για τους γείτονες ή παράπονο για τις αδικίες που υπέστησαν οι άνθρωποι αυτοί, αλλά νοσταλγία και περηφάνια.
Μνήμες Σμύρνης από τη Διδώ Σωτηρίου
Ξεχωριστή είναι η μαρτυρία της Διδούς Σωτηρίου, με την οποία η Σούλα Μπόζη συνεργάστηκε στο πλαίσιο δημιουργίας ενός τηλεοπτικού ντοκιμαντέρ. Πριν το κοινό τους ταξίδι στα «ματωμένα χώματα» της Σμύρνης, έκαναν μία εκ βαθέων συζήτηση στην Αθήνα την οποία η συγγραφέας είχε την πρόνοια να μαγνητοφωνήσει. Με τη συνέντευξη αυτή ανοίγει το βιβλίο και είναι αφιερωμένη στη Σμύρνη, σώζοντας πολύτιμα βιογραφικά στοιχεία με μεγάλη ιστορική αξία.
Αφηγείται η Διδώ Σωτηρίου:
«Η Σμύρνη ήταν μια πολιτεία γοητευτική. Δεν είχε αυτά τα τσιμεντένια σπίτια, τις πολυκατοικίες που βλέπει κανείς σήμερα. Τότε ήτανε τα μαρμάρινα ωραία σπίτια. Το Και, η παραλία, είχε μια άλλη γοητεία, εκεί ήθελα ώρες να περπατάω στο λιμάνι, Μύριζε το γιασεμί, ο κόσμος εύθυμος, χαρούμενος». Και για τη γειτονιά της: « Μέναμε στη Σμύρνη κοντά στο Φραγκομαχαλά. Ο Φραγκομαχαλάς είχε τουλάχιστον 200 μαγαζιά για μόδα, τα περισσότερα είχανε συναλλαγή με το Παρίσι. Ερχόνταν τα μοντελάκια, τα φτερά, τα καπέλα, όλα αυτά τα πράγματα. Ήταν πολύ κοκέτες οι Σμυριές. Γι’ αυτό και όταν πήγανε στην Αθήνα βρήκανε μεγάλη αντίσταση γιατί είχανε μια γοητεία που τρόμαζε τις εκεί γυναίκες ότι θα τους πάρουν τους άντρες τους».
Για τις σχέσεις με τους Τούρκους αναφέρει πως κρατά τις όμορφες στιγμές:
«Εγώ πιστεύω ότι η μνήμη είναι κάπως σουρεαλιστική, κάνει μια κάθαρση και πετάει τα άχρηστα και εκείνα που ξεπεραστήκανε και κρατάει το άρωμα των πραγμάτων. Και το άρωμα ήτανε πως εμείς οι δύο λαοί ζούσαμε πάρα πολύ ωραία. Ότι οι Έλληνες καμιά φορά ήταν σαν αφεντάδες εκεί». Και η επόμενη ημέρα του ξεριζωμού, με την εγκατάσταση στην Αθήνα ήταν μια πολύ επώδυνη εμπειρία: «Στο οικογενειακό σπίτι μας δεν είχαμε κρεβάτια, δεν είχαμε τίποτα, τρώγαμε όλοι μαζί από ένα πιάτο, καθισμένοι σταυροπόδι και είχαμε την εχθρότητα των ντόπιων, γιατί λέγανε είναι πολύ όμορφες οι Σμυρινές, ξελογιάζουν τους άντρες μας».
Η συγγραφέας Σούλα Μπόζη, έχοντας γεννηθεί και σπουδάσει στην Κωνσταντινούπολη, από το 1967 έχει ξεκινήσει την επιτόπιο έρευνα και καταγραφή του μικρασιάτικου και πολίτικου τρόπου ζωής. Ίσως το πιο γνωστό της έργο είναι το βιβλίο Πολίτικη κουζίνα – παράδοση αιώνων, που πρωτοεκδόθηκε το 1993 και γνώρισε πολλαπλές επανεκδόσεις. Σήμερα κυκλοφορούν οι πιο πρόσφατες εργασίες της Ο πολιτισμός της γεύσης των Ρωμιών της Πόλης και της Μικρασίας (εκδ. Τόπος) και Η Πολίτικη κουζίνα των τεσσάρων εποχών (εκδ. Πατάκη). Στη γνωστή ταινία του 2002 Πολίτικη Κουζίνα υπήρξε ειδική σύμβουλος, όπως και στις ταινίες Τα παιδιά της Νιόβης και Οι μάγισσες της Σμύρνης, μεταξύ άλλων.
Εισαγωγικά αναφέρει για το βιβλίο της:
«Η έκδοση αυτή συμπίπτει με την επέτειο των 70 χρόνων από την αποφράδα εκείνη μέρα στις 6 Σεπτεμβρίου του 1955, με στόχο να μην ξεχαστεί το σκοτεινό πρόσωπο της Ιστορίας, οι λεηλασίες και οι κτηνωδίες του όχλου που μεταφέρθηκε από την Ανατολία στην Πόλη, ταυτόχρονα όμως να μείνει ανεξίτηλο το πείσμα, το πάθος, η δημιουργικότητα των θυμάτων που όχι μόνο επούλωσαν τις πληγές τους αλλά πρόκοψαν και πρόσφεραν στην κοινότητα και στην πορεία όπου γης αργότερα εγκαταστάθηκαν».
