Ένα έργο ορόσημο στη λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος
Ο Πρίμο Λέβι έγινε με το έργο του Εάν αυτό είναι άνθρωπος η πιο δυνατή και αναγνωρίσιμη σε όλο τον κόσμο φωνή των επιζόντων του Άουσιβτς. Το συγκλονιστικό εκείνο έργο του αρχικά, το 1948, υποτιμήθηκε από τους Ιταλούς εκδότες όμως αργότερα βρήκε το δρόμο του στο διεθνές αναγνωστικό κοινό. Δεκατέσσερα χρόνια μετά τη συγγραφή αυτής της μαρτυρίας, δοκίμασε να κάνει το επόμενο βήμα: Από το καθαρό βίωμα, το τραύμα εν προκειμένω, να περάσει στη λογοτεχνική επεξεργασία χαρακτήρων και αισθημάτων.
Απότοκο της απόφασής του να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία ήταν το επίσης βιωματικό βιβλίο του, Ανακωχή. Μια σύγχρονη μετάφραση του έργου, που συνοδεύεται από ένα κατατοπιστικό επίμετρο και ένα βιογραφικό χρονολόγιο του συγγραφέα, κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη.
Αφελείς ελπίδες
Η Ανακωχή ξεκινά από την ημέρα της αποχώρησης των Γερμανών από το στρατόπεδο του Άουσβιτς και την είσοδο των απελευθερωτών Σοβιετικών. Αποτελεί ένα χρονικό της μακράς και πολύμηνης επιστροφής του συγγραφέα από την αιχμαλωσία στην πατρίδα του, Ιταλία. Οι πρώην κρατούμενοι διασχίζουν χώρες και παραμένουν σε μια ιδιότυπη κατάσταση προστασίας και κηδεμονίας ταυτόχρονα από ξένους στρατούς. Είναι ελεύθεροι να αποδράσουν, αλλά ταυτόχρονα αιχμάλωτοι της ανάγκης σε μια παράλογη εποχή όπου ο παγκόσμιος πόλεμος έχει μόλις τελειώσει, τα σύνορα επαναχαράσσονταν και η επιβίωση ενός μοναχικού ταξιδιώτη ήταν ιδιαίτερα αμφίβολη.
Τα πορτρέτα που φιλοτεχνεί ο συγγραφέας έχουν ζωηρά, εύθυμα χρώματα όπου το χιούμορ δεν λείπει. Σε κάθε όμως σελίδα υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά, άρρητη ή έκδηλη.
Όπως με τρένο πήγαν στο στρατόπεδο που έγινε συνώνυμο της μεγαλύτερης φρίκης της ανθρωπότητας, με τρένο αναχώρησαν σε μια διαδρομή ατελείωτη και ανορθολογική, που ακολουθούσε το βομβαρδισμένο σιδηροδρομικό δίκτυο και την ασταθή επιμελητεία των απελευθερωτών τους. «Είχαμε ελπίσει σε ένα σύντομο και ασφαλές ταξίδι» προς «ένα αποδεκτό υποκατάστατο των σπιτιών μας», γράφει ο Λέβι. Όμως κάτι τέτοιο ήταν «μια αφελής ελπίδα, όπως όλες όσες ισορροπούν πάνω σε υπερβολικά ξεκάθαρες τομές ανάμεσα στο καλό και το κακό, ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον».
Η Ανακωχή έχει συχνά παρομοιαστεί με μια σύγχρονη Οδύσσεια, την αρχετυπική επιστροφή στην πατρίδα που συνοδεύεται από περιπέτειες. Περισσότερο όμως ίσως μοιάζει με την Αινειάδα, την περιπέτεια του Αινεία, του ήρωα των Τρώων που ηττήθηκε αλλά επιβίωσε και ξεκίνησε το αμφίβολο ταξίδι του για να θεμελιώσει μια νέα ζωή στην ήπειρο όπου θα ιδρυόταν η Ρώμη.
Παρόλο που θα ανέμενε κανείς η θεματολογία του βιβλίου να οδηγήσει σε μια βαριά, στενόχωρη αφήγηση, ο τόνος είναι πολύ διαφορετικός. Ο Πρίμο Λέβι εντρυφεί σε ανθρώπινους χαρακτήρες που συναντά σε αυτό το μακρύ ταξίδι, ψάχνοντας τη μοναδικότητα της ψυχής και το θετικό αποτύπωμα του κάθε συνοδοιπόρου του.
Μια πολύ αναπάντεχη συγκυρία τον συνδέει στην αρχή αυτής της διαδρομής με έναν Έλληνα Εβραίο από τη Θεσσαλονίκη, ο οποίος «όπως όλοι ήξεραν στο Άουσβιτς, αποτελούσε εγγύηση των εξευγενισμένων εμπορικών ικανοτήτων του και της δυνατότητας να τη βγάζει καθαρή σε όλες τις περιστάσεις».
Τα πορτρέτα που φιλοτεχνεί ο συγγραφέας έχουν ζωηρά, εύθυμα χρώματα όπου το χιούμορ δεν λείπει. Σε κάθε όμως σελίδα υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά, άρρητη ή έκδηλη. Σε ένα χαρακτηριστικό σημείο, αφού η μεγάλη ομάδα έχει μάθει την ευχάριστη είδηση της αναχώρησης μετά από πολύμηνη παραμονή σε ένα στρατόπεδο, στήνονται υπαίθριες φωτιές στο δάσος σε μια ολονύχτια γιορτή. Κανείς δεν κοιμήθηκε «λέγοντας ο ένας στον άλλο περασμένες περιπέτειες και αναπολώντας τους χαμένους συντρόφους· γιατί δεν γίνεται ο άνθρωπος να γεύεται ανόθευτες χαρές»…
Μεγάλο ενδιαφέρον έχει η στάση του συγγραφέα απέναντι στους Γερμανούς, που τους αντικρίζει τυχαία έχοντας βιώσει ως αυτόπτης μάρτυρας τον εφιάλτη των μαζικών εκτελέσεων. Η πρώτη του επαφή είναι στη Βιέννη, όπου εξομολογείται ότι δεν ένιωσε καμία χαρά βλέποντας τους εχθρούς του γονατισμένους: «Αντίθετα οίκτο· όχι συμπόνια, αλλά μια λύπηση πιο βαθιά, που μπερδευόταν με τη δική μας δυστυχία, με το βαρύ, απειλητικό αίσθημα ενός κακού, ανεπανόρθωτου και οριστικού, που ήταν παντού παρόν, φωλιασμένο σαν γάγγραινα στα σωθικά της Ευρώπης και του κόσμου, σπορά μελλοντικών δεινών».
Και αργότερα, όταν το κονβόι περνά από το Μόναχο, σκέφτεται ότι ο καθένας από τους Γερμανούς θα όφειλε να ακούσει ταπεινά την ιστορία τους: «Όμως κανείς δεν μας κοίταζε στα μάτια, κανείς δεν δέχτηκε την αντιπαράθεση. Ήταν κουφοί, τυφλοί και μουγκοί, ταμπουρωμένοι στα ερείπιά τους σαν μέσα σ’ ένα φρούριο ηθελημένης άγνοιας, δυνατοί ακόμα, ικανοί ακόμα για μίσος και περιφρόνηση, αιχμάλωτοι ακόμα του παλιού συμπλέγματος υπεροψίας και ενοχής».
Μια παράξενη επικαιρότητα
Η Ανακωχή του Πρίμο Λέβι είναι ένα ορόσημο στη λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος και μια σημαντική στιγμή ενός κλασικού πλέον συγγραφέα. Ωστόσο έχει και μία παράξενη επικαιρότητα στις μέρες μας, που ο πόλεμος του Ισραήλ στην Παλαιστίνη έχει ξεσηκώσει διεθνώς τις δίκαιες αντιδράσεις της παγκόσμιας κοινότητας. Οι ακραίες καταστάσεις του πολέμου, οι ωμότητες των Ισραηλινών και τα εφιαλτικά σχέδια της κυβέρνησής τους για μαζικό εκτοπισμό των Παλαιστινίων από τη Γάζα, ενεργοποιούν αντανακλαστικά οργή για τη δύναμη που εμφανίζεται με υπεροπλία να διαπράττει εγκλήματα πολέμου.
Όμως η πολωτική ρητορική καταφεύγει πολλές φορές στις ιστορικές αναλογίες για να αντλήσει επιχειρήματα και συχνά θα δει κανείς πλέον στον δημόσιο λόγο την παρομοίωση των Ισραηλινών με τους ναζί. Το έργο του Πρίμο Λέβι στέκει πάντα ως αξεπέραστη μαρτυρία για να υπενθυμίζει ότι κάθε σύγκριση της φρίκης που συνιστά η «τελική λύση» του Χίτλερ με τη σημερινή συγκυρία δεν βοηθά στην ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης, αντίθετα σχετικοποιεί (ή και αμφισβητεί) το μέγεθος του εγκλήματος που διέπραξαν οι ναζί στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και όχι μόνο.
