Να το πούμε από την πρώτη σειρά: Κανείς δεν κινδυνεύει από τους λαγοκέφαλους – εκτός αν τους καταναλώσει. Οι πιθανότητες τραυματισμών από δαγκώματα είναι αμελητέες, κυριολεκτικά μηδαμινές, αν σκεφτεί κανείς ότι τα καταγεγραμμένα δαγκώματα σε ανθρώπους για μία εικοσαετία σε όλη την ανατολική Μεσόγειο είναι μόλις 28. Από τι πραγματικά κινδυνεύουμε; Από τη σχέση μας με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και από τη σχέση μας με τη φύση.
Η υπόθεση λαγοκέφαλοι στις ακτές είναι ξεκάθαρα μια υπερδιογκωμένη μιντιακή φούσκα που ξεκίνησε από τη δικαιολογημένη ανησυχία μιας μικρής κατηγορίας επαγγελματιών, των ψαράδων. Σε αλιευτικά σκάφη τραβήχτηκαν τα μοναδικά βίντεο με τα ψάρια εκτός νερού να δαγκώνουν κουτάκια αναψυκτικών που κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σπέρνοντας τον πανικό. Ψαράδες είναι οι μόνοι που έχουν έρθει σε επαφή μέχρι σήμερα με το είδος αυτό και φρόντισαν να τροφοδοτήσουν την επικαιρότητα με τρομοκρατικές εικόνες.
Ο λόγος είναι προφανής. Τα ψάρια αυτά δεν μπορούν να πουληθούν επειδή είναι τοξικά και απαγορεύεται να καταναλωθούν, καταστρέφουν με τα δόντια τους τον εξοπλισμό των αλιέων και επιπλέον μειώνουν τον πληθυσμό των υπόλοιπων ψαριών. Προβάλλοντας το πόσο επικίνδυνο είναι το συγκεκριμένο ψάρι, οι ψαράδες θέλουν κινητοποιήσουν την κοινή γνώμη χρησιμοποιώντας τον φόβο και την απειλή, ώστε η κυβέρνηση να λάβει μέτρα. Ζητούν, σύμφωνα με τους εκπροσώπους τους, να αγοράσει το κράτος τους λαγοκέφαλους που ψαρεύουν αλλά δεν μπορούν να διαθέσουν στην αγορά.
Το τρομοκρατικό μήνυμα μεταφέρουν με προθυμία μικρά και μεγάλα μέσα ενημέρωσης, γνωρίζοντας ότι ο φόβος εκτοξεύει το ενδιαφέρον του κοινού. Σχεδόν όλα τα μέσα σε αυτό το εμπόριο φόβου έβγαλαν το γεγονός από την πραγματική του πλαισίωση και θόλωσαν βασικές λεπτομέρειες της υπόθεσης, καθιστώντας το ψάρι απειλή για όλους. Δεν χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια εκλογίκευσης για να σκεφτεί κανείς ότι οι ψαράδες είναι που κυνηγάνε τα ψάρια και ποτέ το αντίστροφο. Ούτε χρειάζονται ιδιαίτερες διευκρινίσεις ότι η αλιεία διεξάγεται πολύ μακριά από τις ακτές κολύμβησης. Η απλή αλήθεια είναι ότι τα ψάρια αυτά κινούνται σε βαθιά νερά και βέβαια αποφεύγουν τους ανθρώπους.
Ο χρόνος και η έκταση κάλυψης του θέματος από τα μέσα επουδενί δεν αντιστοιχεί στη σοβαρότητά του. Όμως αυτή η εκτεταμένη φοβική συζήτηση τοποθέτησε τον λαγοκέφαλο σε ένα συλλογικό φαντασιακό όπου το τέρας τελικά όχι μόνο πλησιάζει τον άνθρωπο, αλλά φανερώνεται και παντού και ο ένας μεταφέρει στον άλλο κάποιες υποτιθέμενες μαρτυρίες που άκουσε κάπου.
Η κατηγορηματική διάψευση που εξέδωσε ο Δήμος Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης για υποτιθέμενο περιστατικό δαγκώματος λουόμενης στη Βάρκιζα υπογραμμίζει τη δύναμη της φήμης να εξαπλώνεται και να δημιουργεί μια αυτοτροφοδοτούμενη χιονοστιβάδα δημοσιότητας, σε ένα ανοδικό σπιράλ πλαστού φόβου και ανεδαφικού πανικού. Στο παιχνίδι της δημοσιότητας μπήκε πολύ άστοχα και ο Ερυθρός Σταυρός, ανεβάζοντας σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης οδηγίες για πρώτες βοήθειες σε περίπτωση δαγκώματος, ένα βίντεο που κέρδισε εκατοντάδες χιλιάδες προβολές αλλά δεν ζήτησε κυριολεκτικά κανείς.
Στη βάση όλων αυτών βρίσκεται μάλλον η στρεβλή μας σχέση με τη φύση. Αντιλαμβανόμαστε τη θάλασσα περισσότερο ως μια υπερμεγέθη πισίνα προορισμένη για την απόλαυσή μας και λιγότερο ως μέρος του οικοσυστήματος, όπου συνυπάρχουμε με την άγρια ζωή. Σε αυτή τη σχέση ο άνθρωπος είναι ο πανίσχυρος επιτιθέμενος και όχι το αμυνόμενο μέρος. Οι λαγοκέφαλοι είναι το τελευταίο μόνο επεισόδιο της σειράς θρίλερ που παίζεται στις οθόνες των κινητών τηλεφώνων κάθε καλοκαίρι: Έχουν προηγηθεί οι καρχαρίες και οι μέδουσες, που υποτίθεται ότι απειλούν τις θάλασσές μας και το ανθρώπινο είδος συνολικά.
Στην περίπτωση των λαγοκέφαλων έχει ενεργοποιηθεί μάλιστα και μια ρητορική ετεροποίησης, δανεισμένη από την κεντρική πολιτική. Το ψάρι αυτό δεν ανήκει εδώ, προέρχεται από άλλα θαλάσσια περιβάλλοντα και λειτουργεί περίπου ως «λαθρομετανάστης» τον οποίο πρέπει να εξοντώσουμε αφού δεν μπορούμε να αποτρέψουμε την έλευσή του. Σε δημοσιογραφικά κείμενα και αναρτήσεις ο λαγοκέφαλος ονομάζεται «τοξικός εισβολέας» και κάποιοι αλιείς διοργάνωσαν έναν δημόσιο ανοιχτό διαγωνισμό, επικηρύσσοντας το συγκεκριμένο είδος και καλώντας τους ψαράδες όλης της χώρας σε μαζική εξόντωση.
Σε όλα αυτά, εκκωφαντικά απόν ήταν το κράτος και το αρμόδιο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων μέχρι τις 25 Ιουνίου, όταν ανακοινώθηκαν οικονομικά μέτρα ενίσχυσης των αλιέων. Ως «υπαρκτή απειλή για τις θάλασσές μας» περιέγραψε ο υπουργός Μαργαρίτης Σχοινάς τους λαγοκεφάλους στη σύντομη αυτή τοποθέτηση, σε μια αναφορά που περιορίστηκε στο ποσό της επιδότησης των ανεπιθύμητων ψαριών.
Ο φόβος του λαγοκέφαλου αυξάνει τα κλικ στις ιστοσελίδες και τις προβολές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και συνακόλουθα τα διαφημιστικά έσοδα των μέσων. Επιπλέον ενισχύει τα επιχειρήματα των ψαράδων που ζητούν επιδοτήσεις από το κράτος. Είναι ένας φόβος αβάσιμος όμως, που αποξενώνει περαιτέρω τους ανθρώπους από τη φύση και απειλεί να καταστρέψει τη μοναδική χαρά που νιώθει κανείς στην επαφή του με τη θάλασσα.
