Σύγχρονη ποίηση από τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική με ελληνική θεματολογία. Ανθολόγηση, μετάφραση, σχόλια: Αγαθή Δημητρούκα
Ένα αδιόρατο νήμα που συνδέει λογοτεχνικά την Ελλάδα με τη Λατινική Αμερική αναζήτησε και ανέδειξε η ισπανόφωνη μεταφράστρια και λογοτέχνις από τη Βουλιαγμένη, Αγαθή Δημητρούκα. Με τον τόμο υπό τον τίτλο Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας, που κυκλοφόρησε αυτές τις ημέρες από τις εκδόσεις Πατάκη, συστήνει στο ελληνικό κοινό λογοτέχνες από τις χώρες της Λατινικής Αμερικής, μεταφράζοντας ποιήματα με ελληνικό θέμα.
Ο ίδιος ο τίτλος προέρχεται από ένα πολύ σημαντικό ποίημα του Νίκου Εγγονόπουλου, που ανέδειξε τις επαναστατικές ταυτίσεις μεταξύ των απελευθερωτικών κινημάτων της Λατινικής Αμερικής και του ελληνικού πνεύματος. Η Αγαθή Δημητρούκα αντέστρεψε τη φορά του βλέμματος και έψαξε στις μακρινές και λίγο πολύ άγνωστες χώρες της κεντρικής και νότιας Αμερικής ελληνικές επιρροές.
Στις πάνω από 500 σελίδες του βιβλίου ανθολογούνται 89 ποιητές και ποιήτριες που έγραψαν στίχους παίρνοντας θέματα, χαρακτήρες, εικόνες, έμπνευση και λέξεις από την Ελλάδα στο διαχρονικό της αποτύπωμα. Έχει ενδιαφέρον ότι στην αναζήτησή της για λατινοαμερικανούς λογοτέχνες που έγραψαν «κάτι ελληνικό», η επιμελήτρια δημιούργησε ένα δικό της ρεύμα ποιητικής παραγωγής, καθώς αρκετοί από τους συγγραφείς με τους οποίους ήρθε σε επαφή προσφέρθηκαν να γράψουν για τον συγκεκριμένο τόμο νέα ποιήματα. Αξιοσημείωτη επίσης επιλογή της μεταφράστριας ήταν να απευθυνθεί σε ζώντες συγγραφείς τη στιγμή της ανθολόγησης, με τους οποίους ήρθε και προσωπικά σε επικοινωνία.
Αυτό το πλαίσιο εργασίας δίνει κάτι πολύ προσωπικό και πρωτότυπο στο βιβλίο, όμως ίσως περιορίζει τον ορίζοντα της όλης εργασίας σε έναν ή περισσότερους κύκλους γνωστών. Ταυτόχρονα, καθιστά δύσκολο να εκτιμήσει κανείς πόση επιρροή (και αν) είχαν τα ποιήματα αυτά στις χώρες των δημιουργών τους.
Ρομαντικοποιημένη αρχαιότητα
Αναμενόμενο είναι το λογοτεχνικό στυλ να διαφέρει από σελίδα σε σελίδα σε ένα τέτοιο μωσαϊκό από λυρικές φωνές. Ο αναγνώστης θα συναντήσει από πεζά ποιήματα (όπως του Σέρχιο Μανσίγια Τόρρες από τη Χιλή) ως μιμήσεις του σαπφικού ύφους (Άουρεα Μαρία Σοτομαγιόρ από το Πουέρτο Ρίκο). Η πολυμορφία αυτή έχει από μόνη της ενδιαφέρον για να γνωρίσει κανείς πτυχές του λατινοαμερικανικού ποιητικού ιδιώματος, αν μπορεί να εννοηθεί αυτό ως ενιαίο.
Όμως η μεγαλύτερη ίσως συμβολή του βιβλίου είναι ότι αποτελεί έναν μακρινό καθρέφτη για τον τρόπο με τον οποίο προβάλλεται η Ελλάδα στο εξωτερικό και στη συγκεκριμένη περιοχή της υφηλίου. Μια μετα-λογοτεχνική ρητορική ανάλυση των ποιημάτων αποκαλύπτει την εικόνα της χώρας μας στη Λατινική Αμερική και το συμπέρασμα δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό. Στη μεγάλη τους πλειοψηφία τα ελληνικά θέματα των συγγραφέων προέρχονται από την αρχαία Ελλάδα, τους μύθους και τα έργα της κλασικής γραμματείας.
Δεσπόζουσα θέση έχει ο Όμηρος και ο τρωικός κύκλος θεμάτων και χαρακτήρων και ακολουθούν πρόσωπα της αρχαιοελληνικής ιστορίας ως πηγή έμπνευσης. Μια πρόχειρη ποσοτική εκτίμηση φέρνει στη δεύτερη θέση των επιλεγμένων ελληνικών θεμάτων, σημαντικούς Έλληνες λογοτέχνες του 20ού αιώνα και κυρίως τον Κωνσταντίνο Καβάφη και τον Γιώργο Σεφέρη, ως ένα αξιόλογο τεκμήριο διακειμενικότητας.
Αναπάντεχη έκπληξη στο πλαίσιο αυτό είναι η παρουσία μιας ελλάσσονος ποιήτριας, της Μάτσης Χατζηλαζάρου, με παράθεμα από έργο της (στον Φλοριάνο Μαρτίνς από τη Βραζιλία) ως αφορμή για μια ποιητική δημιουργία. Και σίγουρα φέρνει περίσκεψη η αναφορά της Ειδομένης, του χωριού που το 2015 έγινε σύμβολο σκληρότητας για τους μετανάστες, σε ένα ποίημα για τους «κολασμένους της θάλασσας» (Μαξ Ζαν από τη Γουαδελούπη). Αυτές όμως είναι κάποιες αξιόλογες εξαιρέσεις.
Η εικόνα της Ελλάδας στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού έχει τα χρώματα της θάλασσας και του Αιγαίου, ενώ δείχνει να καταδυναστεύεται ακόμα από τη ρομαντικοποιημένη εκδοχή της αρχαιότητας, δύο αιώνες μετά την πρώτη της ανακάλυψη στο πλαίσιο του φιλελληνικού κύματος. Είναι σίγουρα όμορφο να εμπνέει η Ελλάδα όχι απλώς σεβασμό, αλλά και ποιητικές εικόνες σε έναν μακρινό προορισμό, για τον οποίο πιθανότατα εδώ δεν ανακαλείται αυτόματα καμία εικόνα (π.χ. για την Παραγουάη ή τη Μαρτινίκα). Από την άλλη όμως η απουσία σύγχρονων αναπαραστάσεων δεν μπορεί παρά να προβληματίζει.
