Ένα δημοσιογραφικό οδοιπορικό στην καρδιά του «εχθρού»
Την εικόνα της σημερινής Ρωσίας, που σήμερα στη Δύση είναι καλυμμένη κάτω από τα αδιαφανή πέπλα των στερεοτύπων και της πολεμικής προπαγάνδας, επιχείρησε να αποκαλύψει ο Ιταλός δημοσιογράφος και συγγραφέας Μάρτσιο Μιαν. Και επέλεξε τον πιο προφανή, αλλά και ταυτόχρονα τον πλέον δύσκολο δρόμο για να μάθει, να δει, να επεξεργαστεί και να γράψει ένας δημοσιογράφος: Το ρεπορτάζ.
Το βιβλίο Στις όχθες του Βόλγα, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, είναι ένα πολύ ενδιαφέρον χρονικό με υποδειγματικές σελίδες ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Ένα βιβλίο που αναδεικνύει πώς η τέχνη του λόγου μπορεί να δοκιμάζεται σε ένα μη μυθοπλαστικό πλαίσιο και δείχνει πώς η αδρή πραγματικότητα μπορεί να φιλτράρεται στις υποκειμενικές ευαισθησίες ενός παρατηρητικού συγγραφέα.
Ο Μιαν έκανε το καλοκαίρι του 2023 ένα road trip περνώντας με αυτοκίνητο τα 3.500 χιλιόμετρα που ο ποταμός Βόλγας διατρέχει στην καρδιά της Ρωσίας, από τον Βορρά στον Νότο. Κατά τον συγγραφέα, στο γεωγραφικό αυτό ορόσημο μπορεί να συναντήσει κανείς αυθεντικά τα ιστορικά, πολιτικά, κοινωνικά και μεταφυσικά στοιχεία που συνθέτουν τη διαχρονική ρωσική ψυχή.
Συνοδευόταν από έναν φωτογράφο (στην ελληνική έκδοση του βιβλίου δεν περιλαμβάνονται φωτογραφίες) και ένα ζευγάρι Ρώσων που ανέλαβαν το ρόλο του μεταφραστή και του «φίξερ», όπως ονομάζεται στη δημοσιογραφική γλώσσα ο τοπικός συνεργάτης ενός ξένου ρεπόρτερ που κλείνει τα ραντεβού. Στα κεφάλαια του βιβλίου καταγράφονται γλαφυρές αφηγήσεις από σημαντικά πρόσωπα που συνάντησαν τον συγγραφέα καθώς και από τυχαίους διαβάτες που ο Μιαν συνάντησε και επιδίωξε να γνωρίσει.
Μισθοφόροι και αναχωρητές
Μια τέτοια τυχαία συνάντηση είναι και η πιο δραματική του βιβλίου, όταν η παρέα του συγγραφέα έπεσε πάνω σε ένα υπαίθριο γλέντι μισθοφόρων της Βάγκνερ, στο οποίο ενσωματώθηκε. Ο Μιαν μοιράστηκε διάφορες εκμυστηρεύσεις με τον «αρχηγό Εζόρ» και άλλους μεθυσμένους επαγγελματίες δολοφόνους, μεταξύ των οποίων και το δόγμα πως «η Ρωσία έχει μονάχα δύο συμμάχους, τον στρατό και το ναυτικό της».
Μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα αποκάλυψη για την εναλλακτική Ρωσία, αυτήν που μόνο ένας παρατηρητικός ταξιδιώτης μπορεί μόνο να φέρει στο φως, είναι το λεγόμενο «νησί Σούμπερτ», μια μικρή έκταση γης στον Βόλγα, που συγκυριακά ήρθε στην επιφάνεια, και κατοικήθηκε από μυστήριους αναχωρητές. Η ζωή εκεί ηλεκτροδοτείται από τον ήλιο και η κοινοτική ζωή διέπεται από απλούς κανόνες: «Όχι αλκοόλ, όχι καβγάδες, όχι άθλια μουσική και όχι ειδήσεις για τον πόλεμο».
Ο πόλεμος της Ουκρανίας είναι διαρκώς παρών κάτω από τις γραμμές της αφήγησης και ήταν προφανώς ένα από τα βασικά ζητήματα που ήθελε να διερευνήσει ο συγγραφέας στο ταξίδι του, φέρνοντας στο φως τις αντιλήψεις των ανθρώπων που θα συνομιλούσε. Δηλώνοντας εξαρχής ότι είναι εναντίον της εισβολής και υπέρ της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας, ο Μάρτσιο Μιαν δεν φορά δογματικές παρωπίδες, αντίθετα δείχνει να θέλει να καταλάβει. Αναδεικνύει με τις αφηγήσεις Ρώσων που μεταφέρει ένα μίγμα εθνικισμού με διάφορες μεταφυσικού τύπου ρωσικές αυτοεικόνες ως κυρίαρχη ιδεολογία, την οποία πρεσβεύει ένας απόλυτα κυρίαρχος Πούτιν.
Αποκαλύπτει όμως παράλληλα και την αθέατη Ρωσία των διαφωνούντων, της αδιάφορης νεολαίας, των σκεπτικιστών που αρνούνται να μιλήσουν για το θέμα. Σε έναν αξιοπρόσεκτο αναστοχασμό, ο Μιαν διαφοροποιείται από την «υστερική ρωσοφοβία που έχει κάψει τις γέφυρες με ένα ουσιώδες κομμάτι της ίδιας της ευρωπαϊκής ιστορίας», όπως λέει, αρνείται τη μονοφωνία του ΝΑΤΟ και καταγγέλλει μια «σεχταριστική προσέγγιση τύπου Ρόκι εναντίον Ίβαν Ντράγκο».
Σύμφωνα με την αφήγηση του Μιαν, το παρελθόν απλώνει μια βαριά σκιά στο παρόν της Ρωσίας. Ένα απίστευτο μωσαϊκό θρησκευτικών πεποιθήσεων και παραδόσεων φαίνεται να σφραγίζει μια ιδεολογία της καθημερινότητας. «Ύστερα από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, ο ορθόδοξος χριστιανισμός πήρε τη θέση του κομμουνισμού», συμπεραίνει ο συγγραφέας.
Η περιήγησή του σε μια μεγάλη βιομηχανία τροφίμων που προβάλλει πληθωρικά τα σύμβολα και τη ρητορική της σοβιετικής εποχής (χωρίς φυσικά να αμφισβητείται η ιδιωτικοοικονομική λειτουργία) είναι χαρακτηριστική για το πώς η περίοδος του ρωσικού σοσιαλισμού έχει ενσωματωθεί πλέον στη ρωσική ποπ κουλτούρα. Ο Μιαν συναντά συχνά στις βόλτες του νέους που φορούν μπλουζάκια με τη μορφή του Στάλιν.
Προσπαθώντας με τις συνεντεύξεις του να εξηγήσει το φαινόμενο, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι νέοι άνθρωποι αλλά και το ρωσικό κράτος κάνουν μια επιλεκτική ανάγνωση της ιστορίας. Ο μεν Στάλιν έχει συνδεθεί με «μια ένδοξη εικόνα της Σοβιετικής Ένωσης», αυτήν της αντιφασιστικής νίκης και της ανάδειξης της χώρας σε υπερδύναμη, «αντίθετα ο Λένιν είναι πολύ εγκεφαλικός και σύνθετος» για να αφομοιωθεί από τη νέα γενιά, έτσι παραμένει στις προτομές.
Χωριά Ποτέμκιν;
Οι προσωπογραφίες που φιλοτεχνεί ο Μάρτσιο Μιαν είναι χωρίς εξαίρεση γοητευτικές και ενδιαφέρουσες. Όπως ρητά δηλώνει, άλλαξε τα ονόματα όσων του μίλησαν για να μην τους εκθέσει στις ρωσικές αρχές, γεγονός που καθιστά αδύνατη τη διασταύρωση των περισσότερων πληροφοριών. Σε αρκετά σημεία αναρωτιέται κανείς μήπως ο συγγραφέας δουλεύοντας το λογοτεχνικό του καμβά, περνά και στην επικράτεια της μυθοπλασίας. Έχουν και ένα σχετικό απόφθεγμα οι Ιταλοί, ότι «ακόμη και αν δεν είναι αλήθεια, είναι πάντως ένα καλό εύρημα» (se non è vero, è ben trovato).
Ένα διαφορετικό ερώτημα αποτελεί το κατά πόσο η συγκεκριμένη εικόνα της Ρωσίας είναι πράγματι τυχαία και αντιπροσωπευτική, όπως διατείνεται ο συγγραφέας εκθέτοντας τη μέθοδό του, που συνίσταται σε ένα ινκόγκνιτο ταξίδι χωρίς βίζα, όπου δηλώνει ιστορικός συγγραφέας και όχι δημοσιογράφος. Σε ένα αξιοσημείωτο άρθρο της Wall Street Journal, ένας καθηγητής σλαβικής λογοτεχνίας υποστηρίζει ότι οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες αναμφισβήτητα γνώριζαν τις κινήσεις και τις προθέσεις του Μιαν, κατευθύνοντας παρασκηνιακά τις συναντήσεις του. «Πόσα χωριά Ποτέμκιν άραγε επισκέφτηκε;», καταλήγει το σκεπτικό του αρθρογράφου, μια αναφορά στους πλαστούς οικισμούς που κατασκεύασε πρόχειρα ο Γκριγκόρι Ποτέμκιν τον 18ο αιώνα, με σκοπό να εξωραΐσει την κοινωνική κατάσταση που θα αντίκρυζε περνώντας η Μεγάλη Αικατερίνη σε ένα ταξίδι της στην Κριμαία.
