Την έγκριση και οριοθέτηση αρχαιολογικού χώρου στο λόφο της Φασκομηλιάς στη Βουλιαγμένη νομοθέτησε με απόφαση της υπουργού Πολιτισμού η κυβέρνηση, στο ΦΕΚ που δημοσιεύτηκε στις 5 Αυγούστου 2024 (τεύχος τέταρτο, αριθμός φύλλου 594). Η απόφαση ελήφθη όπως αναφέρεται «για την αποτελεσματικότερη προστασία των αρχαίων χαραγμάτων και επιγραφών της περιοχής».
Η κυβέρνηση έλαβε υπόψη της την εισήγηση της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων καθώς και την ομόφωνη γνωμοδότηση για το θέμα από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο. Το θέμα ωστόσο ανακινήθηκε αρχικά από τον Δήμο Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης το 2018, όταν με ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου ζήτησε από την πολιτεία τεκμηριωμένα την αρχαιολογική θωράκιση του πολύτιμου αυτού λόφου.
Στη συνεδρίαση εκείνη στις 5 Νοεμβρίου 2018 ο εμπειρογνώμων του Δήμου για θέμα αρχαιοτήτων και τοπικής ιστορίας Χρήστος Διονυσόπουλος έκανε μια αναλυτική παρουσίαση των επιγραφών και των χαραγμάτων που είχαν εντοπίσει αρχαιολόγοι πάνω σε βράχους του λόφου. Τα ευρήματα αυτά συνιστούσαν κατά την επιστημονική κοινότητα σημαντικά μνημεία και όπως το έθεσε ο Χρήστος Διονυσόπουλος, η Φασκομηλιά και ο λόφος Μπαράκο στη Βάρη ήταν ένα «ανοιχτό επιγραφικό μουσείο». Αν και η φυσική φθορά δεν φαίνεται να ανησυχεί πολύ τους αρχαιολόγους (άλλωστε οι επιγραφές αυτές μένουν ανέπαφες σχεδόν στο σημείο επί δυόμιση χιλιάδες χρόνια) τα ευρήματα κινδυνεύουν από την ανθρωπογενή παρέμβαση.
Σύμφωνα με την ανακοίνωση που εξέδωσε ο Δήμος Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης, «η απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού προσφέρει ισχυρό νομικό πλαίσιο προστασίας σε μια περιοχή που αποτελεί ήδη σημαντικό οικολογικό και περιβαλλοντικό απόθεμα, καθώς εντάσσεται στο δίκτυο NATURA 2000. Παράλληλα, αναδεικνύει την ιστορική και αρχαιολογική της αξία, όπως αυτή τεκμηριώθηκε από τις έρευνες της τοπικής Εφορείας Αρχαιοτήτων και τα ευρήματα που ήρθαν στο φως τα τελευταία χρόνια. Η Φασκομηλιά αποδεικνύεται έτσι ότι δεν είναι μόνο ένα φυσικό τοπίο μοναδικού κάλλους, αλλά και ένα πεδίο με έντονο πολιτιστικό αποτύπωμα». Η ανακοίνωση ακόμη προσθέτει: «Ο Δήμος εκφράζει τις θερμές του ευχαριστίες στον συμπολίτη μας, καταξιωμένο αρχαιολόγο και συγγραφέα κ. Χρήστο Διονυσόπουλο, ο οποίος συνέλαβε την αρχική ιδέα και συνέβαλε καθοριστικά, με την επιστημονική του γνώση και την προσωπική του συμβολή, στη λήψη της απόφασης από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο».
Η οικοδομική απειλή
Οι αρχαίες επιγραφές πάνω σε βράχους της Φασκομηλιάς συνιστούν ένα στοιχείο που αναδεικνύει ανάμεσα σε άλλα τη σημαντικότητα του σημείου για την ευρύτερη περιοχή. Πρόκειται για τη νότια απόληξη του Υμηττού στη θάλασσα, που σύμφωνα με τις πηγές της τοπικής ιστορίας (Δημ. Κουτσογιάννης, Παληά Βουλιαγμένη, 1984, σελ. 117) προ της δημιουργίας της παραλιακής λεωφόρου, δηλ. μέχρι τη δεκαετία του 1950, ήταν ένα «θαυμάσιο μέρος, μια όασις που από μακριά τη λιμπιζόσουνα να πας να κρυφτείς στις σκιές της» και με «παχειά πρασινάδα». Αργότερα σύμφωνα με τον συγγραφέα η Φασκομηλιά κάηκε πολλές φορές από πυρκαγιές και σήμερα έχει σημαντική χαμηλή βλάστηση και αραιά μόνο κάλυψη με δέντρα, παρά τις αναδασώσεις που έκανε η πολιτεία. Ωστόσο, έχει σχηματισμένες πεζοπορικές διαδρομές και σημεία απίστευτης θέας στον Σαρωνικό δεχόμενη καθημερινά εκατοντάδες περιπατητές. Πρόκειται για ένα πολύτιμο φυσικό καταφύγιο της περιοχής.
Λίγοι όμως γνωρίζουν ότι το φυσικό αυτό μέρος από το 1955 θεωρείται εντός σχεδίου πόλης και ότι στον πολεοδομικό χάρτη της περιοχής έχει σχηματισμένα 4 οικοδομικά τετράγωνα τα οποία ανήκουν στην Εκκλησία της Ελλάδος. Η οικοδομήσιμη θεωρητικά έκταση αφορά 220 στρέμματα από τα συνολικά 1.770 στρέμματα του λόφου και βέβαια σήμερα συνιστά μια ανεκτίμητης αξίας γη από την πλευρά των κτηματομεσιτικών συμφερόντων, που διαχρονικά «χτυπούν» την πόρτα της Εκκλησίας με διάφορες προτάσεις αξιοποίησης.
Από τη δεκαετία του 1980 η Κοινότητα Βουλιαγμένης έλαβε μέτρα ώστε να αποτραπεί η οικοδόμησή της. Πρώτος ο Πατρίκιος Καραγεώργος ως κοινοτάρχης το 1986 έλαβε απόφαση να μειωθεί ο συντελεστής δόμησης στα συγκεκριμένα οικοδομικά τετράγωνα από 0,3 σε 0,02 και να μειώσει δραστικά το επιτρεπόμενο ύψος σε 4,5 μέτρα. Την ίδια πολιτική ακολούθησε και ο διάδοχός του στον Δήμο πλέον Βουλιαγμένης, Γρηγόρης Κασιδόκωστας, γεγονός που αποτυπώνεται και στο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο της πόλης. Η άμυνα αυτή ωστόσο περιορίζει μόνο και δεν αποσοβεί εντελώς τον κίνδυνο οικοδόμησης. Θεωρητικά, όπως ανέπτυξε σε πρόσφατο κείμενό του ο Χρήστος Διονυσόπουλος, θα μπορούσε κάποιος μεγαλο-επιχειρηματίας να χτίσει στα 220 στρέμματα «ένα συγκρότημα διώροφων επαύλεων, συνολικής έκτασης 4.400 τ.μ. και ύψους 5 μ.». Ασύμφορο, αλλά νόμιμο.
Η ουσιαστική προστασία της Φασκομηλιάς επιτεύχθηκε το 2003 με το Προεδρικό Διάταγμα για την προστασία της Λίμνης Βουλιαγμένης, που την αναγνώρισε ως «διατηρητέο μνημείο της φύσης» και ευεργετικά αγκάλιασε όλο τον λόφο με τις σχετικές πρόνοιες που απαγόρευσαν κάθε δόμηση. Και σε εκείνη την υπόθεση, υποκινητής υπήρξε ο Χρήστος Διονυσόπουλος που τροφοδότησε το Συμβούλιο της Επικρατείας με σημαντικά στοιχεία. Η πρόσφατη ανακοίνωση της αρχαιολογικής σημασίας του λόφου συνιστά ένα ακόμη προστατευτικό κέλυφος για τη Φασκομηλιά.
Αγναντεύοντας τον 5ο αι. π.Χ.
Η αρχαιολογική και ιστορική έρευνα έχει αποκαλύψει ότι τουλάχιστον από τον 5ο αιώνα π.Χ. η Φασκομηλιά και ο λόφος Μπαράκο στη Βάρη χρησιμοποιούνταν από τους κατοίκους της περιοχής, ως τόποι βοσκής των ζώων τους και ως παρατηρητήρια. Στα σημεία με την καλύτερη θέα αρχαίοι Αθηναίοι, κάτοικοι των δήμων Αιξωνιδών Αλών και Αναγυρούντος, περνούσαν κάποιες ώρες περιμένοντας το κοπάδι τους ή εκτελώντας υπηρεσίες σκοπιάς για την είσοδο εχθρικών πλοίων στο Σαρωνικό που θα σήμαινε συναγερμό για την πόλη των Αθηνών. Κατά τις ώρες αυτές, κάτω από τον πάντα λαμπερό αττικό ήλιο, κάποιοι από τους βοσκούς ή τους σκοπούς περνούσαν το χρόνο τους σκαλίζοντας τις επίπεδες μεγάλες πέτρες που βρίσκονται διάσπαρτες.
Αρχαία γκράφιτι
Στο λόφο Μπαράκο σώθηκε μια πολύ ενδιαφέρουσα επιγραφή που αναφέρει σε μετάφραση: «Είμαι το μνημείο του Τεισία του βοσκού και σου απαγορεύω να με καταστρέψεις». Ένα μήνυμα που μοιάζει με τα σημερινά «ταγκ» που αφήνουν καλλιτέχνες του γκράφιτι και νέοι με σπρέι στους τοίχους των πόλεων, μια δήλωση παρουσίας και ταυτότητας για τους μελλοντικούς επισκέπτες του σημείου. Δεν φανταζόταν ο Τεισίας ότι το μήνυμά του θα επιζούσε επί 2.500 χρόνια.
Πιο περίτεχνα γκράφιτι έχουν αφήσει αρχαίοι Αθηναίοι στη Φασκομηλιά. Ένα από αυτά βρήκε τυχαία η αρχαιολόγος Μαίρη Γιαμαλίδη και η φιλόλογος Εριέττα Τζοβάρα σε έναν περίπατό τους στο λόφο. Η παρατήρησή τους ήταν αφορμή για μια εμπεριστατωμένη έρευνα, η οποία δημοσιεύτηκε στο αγγλόφωνο επιστημονικό περιοδικό Athens University Review Of Archaeology (AURA) το 2021. Στο άρθρο αυτό παρουσιάζεται ένα μικρό χάραγμα σε ένα κομμάτι μαρμάρου που εικονίζει μία τραγόμορφη φιγούρα που κρατά ένα κυνηγετικό όπλο και έναν Αθηναίο οπλίτη να τον ακολουθεί τρέχοντας. Σύμφωνα με τις αρχαιολόγους, η ενδιαφέρουσα αυτή παράσταση σχετίζεται με τη μάχη του Μαραθώνα, η οποία έλαβε χώρα τον Σεπτέμβριο του 490 π.Χ. Η τραγόμορφη φιγούρα ταυτίζεται με τον θεό Πάνα, η λατρεία του οποίου εξαπλώθηκε στην Αττική τον 5ο αιώνα π.Χ.
Οι συγγραφείς του άρθρου υποστηρίζουν ότι η μικρή αυτή σκηνή αποτυπώνει την εδραιωμένη πίστη των Αθηναίων ότι ο θεός Πάνας συνέδραμε στη νίκη του αθηναϊκού στρατού. Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, ο αγγελιαφόρος των Αθηναίων Φειδιππίδης αφηγήθηκε στους συμπολίτες του ότι συνάντησε προ της μάχης τον θεό Πάνα ο οποίος του παραπονέθηκε ότι οι Αθηναίοι δεν τον τιμούν όπως πρέπει, ενώ ο ίδιος έχει βοηθήσει την πόλη στο παρελθόν και σκοπεύει να κάνει το ίδιο και στο μέλλον. Εκ των υστέρων, μετά τη θετική έκβαση της μάχης, οι Αθηναίοι πείστηκαν ότι ήταν ο Πάνας που συνέδραμε τους Έλληνες οπλίτες να εκδιώξουν τους Πέρσες, γεγονός που αύξησε κατακόρυφα τη δημοφιλία του.
Σχολιάζοντας το χάραγμα της Φασκομηλιάς αναφέρουν οι Γιαμαλίδη και Τζοβάρα: «Οι αρμονικές αναλογίες των σωμάτων, οι εικονογραφικές τους σχέσεις και η φυσική τους κίνηση είναι επίσης αξιοθαύμαστα χαρακτηριστικά αυτής της παράστασης. Το χάραγμα αποπνέει μια αίσθηση σιγουριάς, αξιοσημείωτη σταθερότητα, άνεση, εξοικείωση με το θέμα και τις ανατομικές λεπτομέρειες των μορφών και τις καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής». Κρίνοντας από το αισθητικό αποτέλεσμα συμπεραίνουν ότι ο χαράκτης είχε «ιδιαίτερη καλλιτεχνική ευαισθησία και ικανότητες», χαρακτηρίζοντας το χάραγμα της Φασκομηλιάς «προϊόν εκπληκτικής και δημιουργικής καλλιτεχνικής φύσης» το οποίο «αντανακλά το ιδεολογικό υπόβαθρο, τις σκέψεις και το σύστημα πεποιθήσεων των κατοίκων της υπαίθρου για τη μάχη του Μαραθώνα».
