Επιστήμες στην υπηρεσία της πολιτικής και της εξουσίας
Η επιστροφή μας στο παρελθόν γίνεται μόνο για εγκυκλοπαιδικούς λόγους; Ή μήπως νοηματοδοτεί το παρόν; Στο ερώτημα αυτό απαντά το πολύ έξυπνο δοκίμιο με τίτλο Η καταγωγή του ανθρώπου που έγραψε ο καθηγητής ευρωπαϊκής ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης Στέφανος Γερουλάνος και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.
Στην πραγματικότητα ο συγγραφέας αναπτύσσει όχι τα σύγχρονα πορίσματα των ανθρωπολογικών ή αρχαιολογικών ερευνών, αλλά την ιστορία μιας ιδέας: Το πώς η αναζήτηση για τους πρώτους ανθρώπους που περπάτησαν στη Γη έγινε ένα εργαλείο επιβολής και θανάτου. Το πώς ο επιστημονικός μανδύας κάλυψε «μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας», όπως είναι ο υπότιτλος του βιβλίου.
Σε αυτή την αναψηλάφηση τεκμηρίων μέσα στα επιστημονικά κείμενα, τη λογοτεχνία, την ιστορία και τις προσωπικότητες που αφοσιώθηκαν στην προέλευση του ανθρώπου, κατά τη διάρκεια των τριών τελευταίων αιώνων, ο Στέφανος Γερουλάνος συμπεραίνει ότι κάποιες εμμονές είναι σταθερές μέχρι τις μέρες μας: «Οι εμμονές να κατασκευάσουμε μια ολοκληρωμένη θεωρία της ανθρωπότητας μνημονεύοντας το απώτατο παρελθόν, να αγνοήσουμε ετσιθελικά την καταγεγραμμένη ιστορία, να ξεχάσουμε πόσο ελάχιστα πράγματα γνωρίζουμε και να απαντήσουμε μονομιάς σε όλα τα ερωτήματα». Αυτή η στάση είχε ως μεγαλύτερα θύματα τους ιθαγενείς πληθυσμούς σε πολλά μέρη του κόσμου. Οι ξένοι από τον ευρωπαϊκό πολιτισμό λαοί «χαρακτηρίστηκαν πρωτόγονοι και μετατράπηκαν σε ζώντες εκπροσώπους των πρώτων ανθρώπων». Ο αφανισμός του πολιτισμού και της ιδιαιτερότητάς τους απέκτησε άλλο φως: Δεν ήταν συνειδητή εξολόθρευση, ήταν μόνο ένα φυσικό φαινόμενο, η έξοδός τους από την καθυστέρηση.
«Επιστρέφουμε στο απώτατο παρελθόν για να αντλήσουμε όποιο νόημα μας αρέσει για τον εαυτό μας και τον κόσμο τον οποίο θέλουμε», επισημαίνει ο συγγραφέας. Μετρώντας παλαιότερα το μέγεθος κρανίων και πλέον χρησιμοποιώντας την αρχαιογενετική, επιστήμονες χρησιμοποιούν πολλή φαντασία και αυθαίρετες γενικεύσεις για να ερμηνεύσουν κοινωνίες που έχουν χαθεί για πάντα. Αυτές οι σκέψεις, από τον Δαρβίνο μέχρι σήμερα, επισημαίνει ο συγγραφέας, έχουν εμπνεύσει ολοκληρωτικά καθεστώτα και αιμοδιψείς εξουσίες, όπως το απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής και τη ναζιστική εξουσία, εξευγενίζοντας ή δικαιολογώντας σύγχρονα ειδεχθή εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ναζιστική ιδεολογία, που επινόησε την «φαντασίωση για τους Ινδογερμανούς», μια παραλλαγή της θεωρίας των Iνδοευρωπαίων που χάρισε στον κατακτητικό πόλεμο της Γερμανίας και την αυτοεικόνα των λεγόμενων Αρίων ένα υποτιθέμενο ιστορικό υπόβαθρο. Αλλά πολύ ενδιαφέρουσα είναι επίσης και η αναφορά στη λεγόμενη «θεωρία της μεγάλης αντικατάστασης», την αντιμεταναστευτική ρητορική που έχει τις ρίζες στη δεκαετία του 1970 και αντλεί την πραγματολογική και πολιτική της νομιμοποίηση στις ιδέες περί εισβολών από ορδές αγρίων στην προϊστορία.
