Οι κινηματογραφικές βιογραφίες για σημαντικά ιστορικά πρόσωπα δεν είναι απλά έργα της 7ης τέχνης τα οποία προορίζονται απλώς για ψυχαγωγία. Σε μια εποχή που η ανάγνωση βιβλίων και γενικά έντυπων πηγών περιορίζεται σημαντικά, οι συγκεκριμένες ταινίες καταλαμβάνουν ίσως ως έργα της μαζικής κουλτούρας μια κεντρική θέση για το πώς οι σύγχρονοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το ιστορικό παρελθόν.
Όμως οι ταινίες του σινεμά δεν παύουν να αποτελούν πάντα αντικείμενα της καλλιτεχνικής και εν γένει αισθητικής άποψης των δημιουργών τους. Φέρουν τη σφραγίδα του υποκειμενισμού, της οπτικής του σκηνοθέτη, της άποψης του σεναριογράφου και όχι τις δεσμεύσεις της επιστήμης, όπως την ιστορική ακρίβεια και την ανάγκη της τεκμηρίωσης.
Με αυτές τις σκέψεις είδα την ταινία του Γιάννη Σμαραγδή Καποδίστριας και την αντιπαρέβαλλα με ένα έγκυρο ιστορικό βιβλίο για το ίδιο θέμα. Επέλεξα το έργο του Χρήστου Λούκου, Ιωάννης Καποδίστριας, Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας που εκδόθηκε από το ΜΙΕΤ το 2022. Ο συγγραφέας είναι από το 2012 ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, έχοντας διδάξει στα αμφιθέατρα και ερευνώντας όλη του τη ζωή την επανάσταση του 1821 και την καποδιστριακή περίοδο. Το ερώτημα που ήθελα να απαντήσω ήταν: Υπάρχει ασυμφωνία μεταξύ της ταινίας και του βιβλίου; Και αν ναι, σε ποια σημεία;
Έρωτας και επανάσταση
Ο τονισμός του ρομαντικού στοιχείου στη ζωή του κυβερνήτη είναι ένα πρώτο σημείο. Ο πλατωνικός έρωτας μεταξύ Ιωάννη Καποδίστρια και Ρωξάνδρας Στούρτζα είναι ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός, όμως από τις ιστορικές πηγές δεν προκύπτει ότι οι συναισθηματικές σχέσεις ήταν ποτέ στις προτεραιότητες του κυβερνήτη. Αντίθετα, φαίνεται ότι σταθερά σε όλη του τη ζωή απέρριπτε την προοπτική κάποιου γάμου. Ωστόσο αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα γιατί σε μια κινηματογραφική ταινία το στοιχείο αυτό μπορεί να λάβει μεγαλύτερη έκταση και γιατί ένας γυναικείος χαρακτήρας μπορεί να ενισχυθεί.
Η απόκλιση που δύσκολα δικαιολογείται είναι η επιλογή του σεναρίου να παρουσιάζει τον Καποδίστρια ως υποκινητή της επανάστασης του 1821. Όλες οι διαθέσιμες πηγές που παρουσιάζει το βιβλίο του Χρήστου Λούκου συμφωνούν ότι ο μετέπειτα κυβερνήτης «αποστρεφόταν την επανάσταση ως μέσο επίλυσης των προβλημάτων που αντιμετώπιζαν οι λαοί», ότι αποθάρρυνε κατηγορηματικά τους συμπατριώτες του που τον προσέγγιζαν για να τους υποστηρίξει και βέβαια ότι ποτέ δεν όρκισε κρυφά επαναστάτες. Η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή αντίθετα παρουσιάζει τον Καποδίστρια και τον Υψηλάντη να συνεννοούνται για την έναρξη της επανάστασης, κάτι που δεν φαίνεται να έχει καμία ιστορική τεκμηρίωση. Φαίνεται ότι ο Καποδίστριας δεν υπήρξε ποτέ ούτε βαθιά ερωτευμένος, ούτε φλογερός επαναστάτης.
Δημοκράτης;
Αντίστοιχη αστήρικτη πεποίθηση του κινηματογραφικού δημιουργού είναι ότι ο Καποδίστριας υπήρξε άτομο δημοκρατικών πεποιθήσεων. «Το μεγαλύτερο ελάττωμα του Καποδίστρια είναι πως είναι δημοκράτης» βάζει ο σεναριογράφος στο στόμα του Μέτερνιχ. Αντίθετα, ο ιστορικός αναλύει σε πολλά σημεία του έργου του ότι ο πρώτος κυβερνήτης δεν διαπνεόταν καθόλου από το φιλελεύθερο πνεύμα της εποχής του. «Η ανοχή της γνώμης του άλλου, το δικαίωμα της διαφωνίας, για να αναφέρω ένα μόνο βασικό στοιχείο της φιλελεύθερης ιδεολογίας, δεν φαίνεται να τον χαρακτήριζε», σημειώνει ο Χρήστος Λούκος και παραθέτει μια σειρά κατασταλτικών μέτρων που επέβαλε στην αντιπολίτευση, μεταξύ των οποίων η σκληρή λογοκρισία των εφημερίδων, οι φυλακίσεις και εκτοπίσεις των διαφωνούντων. «Διαμορφώθηκε τελικά ένα πλαίσιο πολιτικής ζωής όπου ντε φάκτο νόμιμη ήταν μόνον η κυβερνητική ιδεολογία», παρατηρεί ο συγγραφέας. Ήταν στέρεη φαίνεται πεποίθησή του, όπως προκύπτει από επιστολές, ότι ο ελληνικός λαός είχε μείνει στον 12ο αιώνα μορφωτικά, οπότε τα «δώρα» του 19ου αιώνα δεν του άξιζαν. Οι δε πολιτειακές απόψεις του Καποδίστρια φαίνεται ότι συνέκλιναν στην αποδοχή του μοναρχικού πολιτεύματος.
Ο καλός και οι κακοί
Σύμφωνα με την βιογραφία του ιστορικού, κεντρικό σημείο διαφωνίας μεταξύ κυβέρνησης και αντιπολίτευσης κατά την καποδιστριακή περίοδο ήταν οι συνταγματικές ελευθερίες, ο περιορισμός δηλαδή του πολιτικού συγκεντρωτισμού και αυταρχισμού και η κατανομή των οικονομικών πόρων της κυβέρνησης. Κατά τον Γιάννη Σμαραγδή πάλι η διαφωνία για τα οικονομικά ήταν η μοναδική. Όσοι στάθηκαν πολιτικά απέναντι στον Καποδίστρια κατά την ταινία είχαν αποκλειστικά ιδιοτελή κίνητρα. Με μια μανιχαϊστική ματιά, όπου η πολιτική πραγματικότητα χωράει έναν απόλυτα καλό και πολλούς απόλυτα κακούς, χτίστηκε ο κινηματογραφικός χαρακτήρας, σε αντίθεση με τον ιστορικό Καποδίστρια. Για το εύρος της λαϊκής αποδοχής που είχε ο Καποδίστριας γράφει αναλυτικά ο Χρήστος Λούκος, γεγονός που αποτυπώνεται όμορφα στην ταινία. Όμως ο κυβερνήτης δεν ψηφίστηκε ποτέ απευθείας από τον λαό, όπως αναφέρει η κινηματογραφική εκδοχή, διότι οι μόνες εκλογές που έγιναν αφορούσαν αντιπροσώπους για την εθνοσυνέλευση. Μια λεπτή σεναριακή λεπτομέρεια που συνιστά σοβαρή ιστορική απόκλιση.
Η κινηματογραφική και η επιστημονική προσέγγιση διαφέρουν τέλος και στην ερμηνεία της δολοφονίας του κυβερνήτη. Ο Χρήστος Λούκος με ένα μεγάλο κεφάλαιο απορρίπτει τη σχετικά διαδεδομένη θέση ότι υπήρξε κάποιο σχέδιο των ξένων δυνάμεων και ευρύτερη συνωμοσία για την εξόντωση του Καποδίστρια, όπως αναπτύσσεται και στα πλάνα της ταινίας. Γράφει ότι ήταν «το τελευταίο όπλο που διέθεταν τα πιο παραδοσιακά στοιχεία της ελληνικής κοινωνίας για να υπερασπιστούν την άμεσα απειλούμενη κοινωνική τους υπόσταση».
Απόλαυσα την ταινία γιατί στον κινηματογράφο μετρούν οι ερμηνείες, τα πλάνα, οι μικρές συγκινήσεις από τους διαλόγους και τη μουσική. Χάρηκα διπλά όμως που μπορούσα να εντοπίσω τον υποκειμενισμό του κινηματογραφικού δημιουργού, να σημειώσω πού καταθέτει την προσωπική του οπτική των πραγμάτων και να μην αφεθώ σε μια συναισθηματική χειραγώγηση. Και αυτό το χρωστάω στο βιβλίο του Χρήστου Λούκου.
