Δύο στοιχεία χαρακτηρίζουν τον νέο «κώδικα» της αυτοδιοίκησης που έλαβε τον αριθμό 5314 και δημοσιεύτηκε σε φύλλο της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως στις 29 Ιουνίου 2026: Αφενός η κωδικοποίηση σε ένα ενιαίο νομοθέτημα όλων των σχετικών με τους δήμους σκόρπιων μέχρι σήμερα νόμων και αφετέρου οι πρωτοτυπίες στο εκλογικό σύστημα ανάδειξης των δημοτικών διοικήσεων.
Μια σειρά διατάξεων, όπως η πρόβλεψη για ηλεκτρονική συμμετοχή στις δημοτικές εκλογές και η θέσπιση ενός δημοτικού συμβουλίου νέων συγκαταλέγονται στις καινοτομίες που φιλοδοξούν να αλλάξουν τον τρόπο συμμετοχής της κοινωνίας στα της αυτοδιοίκησης. Από την άλλη, η κατάργηση του δεύτερου γύρου εκλογών για την ανάδειξη Δημάρχου, ενδέχεται να συμβάλει στον περιορισμό της πολιτικής νομιμοποίησης των δημοτικών αρχών. Παρακάτω, συγκεντρώνονται οι βασικότερες αλλαγές που επιφέρει ο νέος νόμος, με σημείο αναφοράς τον Δήμο Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης.
Ηλεκτρονική συμμετοχή
Ο νέος νόμος δεν τροποποιεί τα βασικά χαρακτηριστικά του Δήμου Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης. Τα όρια δεν αλλάζουν, οι τρεις Δημοτικές Κοινότητες εξακολουθούν να υφίστανται ως διοικητικές μονάδες με αρμοδιότητες και εκλέγουν συμβούλιο και πρόεδρο. Τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου παραμένουν 35 και η θητεία των δημοτικών διοικήσεων θα εξακολουθήσει να είναι 5ετής.
Μια διαφορά του νομοθετήματος συνιστά η πρόβλεψη οι δημοτικές και περιφερειακές εκλογές να διεξάγονται στο εξής την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου (αντί του Οκτωβρίου), συντομεύοντας έτσι τη μεταβατική περίοδο μεταξύ παλιάς και νέας διοίκησης η οποία αναλαμβάνει την 1η Ιανουαρίου του επόμενου έτους των εκλογών (άρθρο 35). Στο εξής όμως, η συμμετοχή στις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές θα μπορεί να γίνει και με ηλεκτρονικό τρόπο, γεγονός που θα διευκολύνει ψηφοφόρους με δυσκολίες μετακίνησης ή δημότες που διαμένουν μόνιμα εκτός Δήμου την ημέρα της ψηφοφορίας (άρθρο 38). Προϋπόθεση για να διεξαχθεί ηλεκτρονική ψηφοφορία σε έναν Δήμο είναι οι εγγεγραμμένοι στον ειδικό εκλογικό κατάλογο ηλεκτρονικής ψήφου να φτάνουν τον αριθμό των 30 (άρθρο 40).
Μια επίσης σημαντική αλλαγή για την εκλογική διαδικασία στον Δήμο των 3Β είναι η κατάργηση των εκλογικών περιφερειών. Από το 2011 μέχρι και σήμερα η κάθε δημοτική ενότητα αντιπροσωπευόταν με συγκεκριμένο αριθμό εδρών στο Δημοτικό Συμβούλιο και οι υποψήφιοι σύμβουλοι όφειλαν να επιλέξουν σε ποια εκλογική περιφέρεια θα ήταν υποψήφιοι (Βάρη, Βούλα ή Βουλιαγμένη). Ο Δήμος από τις επόμενες κάλπες θα θεωρείται ενιαίος εκλογικά και τα ψηφοδέλτια θα είναι πανομοιότυπα (άρθρο 44) στο σκέλος των υποψηφίων δημοτικών συμβούλων.
Επίσης, θα περιοριστούν σε αριθμό οι ομάδες των δημοτικών παρατάξεων, τερματίζοντας τα ψηφοδέλτια «σεντόνια» που κυριάρχησαν το 2023. Στις εκλογές του 2028 ο ελάχιστος αριθμός υποψηφίων δημοτικών συμβούλων μίας παράταξης στα 3Β θα είναι 35 και ο ανώτερος 79 (+125%). Στον αριθμό αυτό, ο νόμος προβλέπει τη δυνατότητα συμμετοχής επιπλέον 4 υποψηφίων (+10% των εδρών του ΔΣ) αν αυτοί είναι κάτω των 30 ετών (άρθρο 47).
Εναλλακτική ψήφος
Το πιο ριζοσπαστικό εκλογικό μέτρο του νέου νομοθετήματος είναι η κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών στην αυτοδιοίκηση. Για την ανάδειξη ενός Δημάρχου απαιτείται ο συνδυασμός του να συγκεντρώσει την πρώτη Κυριακή ποσοστό 42% συν μία ψήφο (άρθρο 56) ώστε να καταλάβει τα 3/5 των εδρών. Αν κανένας συνδυασμός δεν φτάσει το ποσοστό αυτό, τότε το Πρωτοδικείο προχωρά στο λεγόμενο «δεύτερο στάδιο προσμέτρησης» (άρθρο 57) στο οποίο: Στις ψήφους των δύο επικρατέστερων συνδυασμών αθροίζονται οι εναλλακτικές ψήφοι. Επιτυχών συνδυασμός ανακηρύσσεται αυτός που έλαβε την πλειοψηφία.
Τι είναι όμως η «εναλλακτική ψήφος»; Σε κάθε ψηφοδέλτιο κάτω από τους υποψηφίους ενός συνδυασμού παρατίθενται τα ονόματα και των λοιπών συνδυασμών και με παρένθεση το όνομα του υποψηφίου δημάρχου (άρθρο 52). Οι εκλογείς λοιπόν μπορούν, εφόσον το επιθυμούν, να σημειώσουν σταυρό και σε έναν ακόμη συνδυασμό εκτός από αυτόν που πρωτίστως επιλέγουν να θέσουν στην κάλπη.
Συνολικά, επομένως, σε καθένα από τα ψηφοδέλτια του Δήμου Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης, οι εκλογείς μπορούν να θέσουν από 0 ως 4 σταυρούς προτίμησης σε υποψηφίους δημοτικούς συμβούλους, από 0 ως 2 σταυρούς στους υποψηφίους συμβούλους δημοτικής κοινότητας και 1 σταυρό σε μια ακόμη δημοτική παράταξη. Η τελευταία ψήφος θα προσμετρηθεί μόνο αν προέρχεται από ψηφοδέλτιο συνδυασμού που δεν μετέχει στο δεύτερο στάδιο.
Επιπλέον, ο νέος νόμος παγιώνει την πρόβλεψη που εφαρμόστηκε πρώτη φορά κατά τις προηγούμενες δημοτικές και περιφερειακές εκλογές, ότι ένας συνδυασμός οφείλει να συγκεντρώσει τουλάχιστον το 3% του εκλογικού σώματος προκειμένου να συμμετέχει στην κατανομή των εδρών.
Δημοτικοί σύμβουλοι «επικρατείας»
Μια αρκετά ενδιαφέρουσα καινοτομία του νέου κώδικα είναι η πρόβλεψη να εκλέγονται στο Δημοτικό Συμβούλιο πρόσωπα κύρους και εμπιστοσύνης, χωρίς να χρειάζονται να διεκδικήσουν σταυρό προτίμησης (άρθρο 47). Για τον Δήμο των 3Β προβλέπονται ως 3 υποψήφιοι άνευ σταυρού για κάθε συνδυασμό. Οι σύμβουλοι αυτοί καταλαμβάνουν πρώτοι τις έδρες στην κατανομή και προέρχονται αποκλειστικά από τον συνδυασμό που αναδεικνύεται νικητής των εκλογών.
Μια ακόμη καινοτομία που προσομοιάζει με το εθνικό κοινοβούλιο είναι η δυνατότητα που δίνει πλέον ο κώδικας σε ανεξαρτητοποιηθέντες ή διαγραφέντες συμβούλους να συγκροτήσουν νέα παράταξη μειοψηφίας (άρθρο 116) εφόσον αντιπροσωπεύουν το 1/4 του σώματος – στην περίπτωση των 3Β, απαιτούνται 9 σύμβουλοι. Υπογραμμίζεται πάντως στον κώδικα ότι η παράταξη αυτή δεν μπορεί να καταστεί θεσμικά παράταξη της πλειοψηφίας, ακόμη και αν διαθέτει περισσότερα μέλη από αυτήν του Δημάρχου.
Συμβούλιο Νέων
Ένας θεσμός στοίχημα για την αναζωογόνηση του δυναμικού που εμπλέκεται στην αυτοδιοίκηση είναι τα συμβούλια νέων που θα συγκροτηθούν σε όλους τους δήμους με πληθυσμό άνω των 2.000 κατοίκων (άρθρο 156). Στον Δήμο Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης το συμβούλιο νέων θα αποτελείται από 7 μέλη και η σύνθεσή του θα εκλέγεται με καθολική ηλεκτρονική ψηφοφορία δύο φορές σε μια αυτοδιοικητική θητεία. Δικαίωμα να θέσουν υποψηφιότητα αλλά και να ψηφίσουν για το συμβούλιο νέων έχουν όσοι το έτος διεξαγωγής των εκλογών δεν έχουν συμπληρώσει το 29ο έτος της ηλικίας τους. Η εκλογή γίνεται με λίστα και δεν προβλέπεται η συγκρότηση συνδυασμών (άρθρο 158). Ο πρόεδρος του συμβουλίου νέων εκλέγεται μεταξύ των μελών του με φανερή ψηφοφορία και μετέχει με δικαίωμα λόγου στο Δημοτικό Συμβούλιο (άρθρο 160).
Ο νέος κώδικας τακτοποιεί οριστικά και έναν ακόμη θεσμό που περιβαλλόταν με ασάφεια στις προηγούμενες θεσμικές μεταρρυθμίσεις της αυτοδιοίκησης. Τα τοπικά δημοψηφίσματα ορίζεται ότι θα έχουν αποκλειστικά συμβουλευτικό χαρακτήρα και το αποτέλεσμά τους θα αποτελεί «απλή γνώμη προς το οικείο συμβούλιο» (άρθρο 173). Με μια σειρά επιπλέον προβλέψεων, οριοθετείται η εμβέλεια των θεμάτων που μπορεί να περιλαμβάνει και ορίζεται ότι η διενέργεια του δημοψηφίσματος και το ερώτημα που θα διατυπώνεται θα υποβάλλεται υποχρεωτικά κεντρικά στο κράτος για έλεγχο της νομιμότητάς του. Η διεξαγωγή του δημοτικού δημοψηφίσματος θα γίνεται αποκλειστικά με ηλεκτρονικό τρόπο (άρθρο 178).
Μετάδοση συνεδριάσεων
Στους θεσμούς που η νέα κωδικοποιημένη νομοθεσία παγιώνει συγκαταλέγεται και ο Συμπαραστάτης του δημότη και της επιχείρησης (άρθρο 152). Το νομοθέτημα περιγράφει ένα «πρόσωπο εγνωσμένου κύρους και εμπειρίας», το οποίο εκλέγεται από το Δημοτικό Συμβούλιο τους πρώτους δύο μήνες κάθε θητείας. Για την ανάδειξη του Συμπαραστάτη απαιτείται αυξημένη πλειοψηφία 2/3 του σώματος, όμως προβλέπεται ότι αν οι ψηφοφορίες αποβούν άκαρπες, τότε ο Επόπτης νομιμότητας, επιλέγει έναν από τους υποψηφίους.
Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι σύμφωνα με τον νέο κώδικα η ζωντανή μετάδοση των συνεδριάσεων των δημοτικών συμβουλίων στο διαδίκτυο καθίσταται υποχρεωτική (άρθρο 122). Ένα πεδίο στο οποίο πρωτοπόρησε ο Δήμος Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης, καθώς ήταν από τους πρώτους που ήδη το 2015 υιοθέτησε αυτό το μέτρο διαφάνειας των διαδικασιών, επιτρέποντας για πρώτη φορά σε εκατοντάδες δημότες κάθε φορά να παρακολουθούν τις συζητήσεις και αποφάσεις της πόλης, πλέον συνιστά υποχρέωση όλων των ΟΤΑ, ανεξαρτήτως μεγέθους.
