Ένας βιογραφικός οδηγός για τη δημοσιογραφία της λογοδοσίας
Ένα μεγάλο ερώτημα φαίνεται ότι απασχόλησε τον Τάσο Τέλλογλου, όσο πλησίαζε τη συμπλήρωση 40 ετών από την είσοδό του στη δημοσιογραφία. Έχοντας αρχειοθετήσει δεκάδες σημειωματάρια με πληροφορίες, έχοντας δημοσιεύσει κείμενα που αν κανείς τα έβαζε δίπλα δίπλα θα καταλάμβαναν πολλά τετραγωνικά και έχοντας γυρίσει τηλεοπτικά ρεπορτάζ και ντοκιμαντέρ συνολικής διάρκειας ημερών, πώς κάνει κανείς μια ανασκόπηση; Στο νέο του βιβλίο με τίτλο Πατριδογνωσία, ιστορίες ενός εμμονικού, από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, αποθησαύρισε τελικά σημαντικές στιγμές και ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, με κριτήριο έναν πολύ προσωπικό κώδικα αξιολόγησης.
Το βιβλίο μετεωρίζεται ως είδος μεταξύ ενός ημερολογίου έντονων αναμνήσεων και μιας ανθολογίας αποκαλύψεων που άφησαν εποχή, ισορροπώντας μεταξύ αυτοβιογραφίας και ρεπορτάζ. Ανάμεσα στις γραμμές γνωρίζουμε καλύτερα τον συγγραφέα (που δεν αυτο-αγιογραφείται, μάλλον τσαλακώνεται) και μαθαίνουμε αφώτιστες κατά κανόνα πτυχές γνωστών και άγνωστων υποθέσεων. Είναι ο χάρτης μιας προσωπικής διαδρομής και ταυτόχρονα μια εικόνα της πατρίδας που αξίζει να δει κανείς.
Ηθική του ρεπορτάζ
Κάθε κεφάλαιο θα μπορούσε να αποτελεί ένα αυτόνομο συναρπαστικό βιβλίο «νουάρ» αποχρώσεων – και ειδικά αυτά για τις σχέσεις του καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας με την Ελλάδα, για την πτώση του Άκη Τσοχατζόπουλου ή για το κύκλωμα λαθρεμπορίας πετρελαίου. Παλαιότερα άλλωστε ο συγγραφέας έχει εκδώσει μονογραφίες για την υπόθεση Ζίμενς και την εγχώρια τρομοκρατία, θέματα για τα οποία αφιερώνονται κεφάλαια στην Πατριδογνωσία. Όμως στο συγκεκριμένο έργο επέλεξε μια λακωνική προσέγγιση, για χάρη προφανώς της συνολικής οικονομίας του βιβλίου, αφήνοντας στον αναγνώστη του ένα αίσθημα ανικανοποίητου σε αρκετά σημεία.
Ένα αποτέλεσμα αυτής της επιλογής του Τάσου Τέλλογλου, ήταν να εστιαστεί και η δική μου αναγνωστική προσοχή όχι τόσο στο αντικείμενο της εξιστόρησης, αλλά στη μέθοδο του ερευνητή, να κάνω δηλαδή μια μετα-ανάγνωση που δεν στάθηκε στο «τι» αλλά στο «πώς». Και πραγματικά από το βιβλίο του Τάσου Τέλλογλου μπορεί να εξαχθεί μια ηθική του ρεπορτάζ αλλά και ένας οδηγός για αυτό που έχει ονομαστεί «δημοσιογραφία της λογοδοσίας»: Το ανεξάρτητο δηλαδή ρεπορτάζ που ελέγχει την πολιτική και οικονομική εξουσία αλλά και τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Η πρώτη διαπίστωση είναι ότι η σχολή αυτή δημοσιογραφίας πρώτα ερευνά, συγκεντρώνει και διασταυρώνει πληροφορίες, αναζητά πηγές και γεγονότα, και κατόπιν καταλήγει σε συμπεράσματα και τίτλους. Αυτή η ίσως αυτονόητη εκ πρώτης όψης αντιμετώπιση σημαίνει ότι ο δημοσιογράφος δεν αφήνει τις μεροληψίες του να προκαθορίσουν το αποτέλεσμα της έρευνας. Ότι το κίνητρό του είναι η ανακάλυψη της αλήθειας, όσο δυσάρεστη και αν είναι, και όχι η επιβεβαίωση έτοιμων σχημάτων και ιδεών. Μεταξύ άλλων, η στάση αυτή απαιτεί και μια ακεραιότητα. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον που ο συγγραφέας παραδέχεται τις «ανεπάρκειες» κάποιων ρεπορτάζ αλλά και τις ευθύνες που μπορεί να είχε για κάποια μονομερή του δημοσιεύματα.
Άγνοια κινδύνου
Ένα δεύτερο συμπέρασμα είναι ότι η δημοσιογραφία –τουλάχιστον στην κοινωνικά χρήσιμη εκδοχή της– απαιτεί εκπαιδευμένους επαγγελματίες με κριτικό πνεύμα και ευρύτερη καλλιέργεια που θα βγουν στο πεδίο να αναμετρηθούν με την πραγματικότητα. Ο Τάσος Τέλλογλου για να κάνει ρεπορτάζ ακολούθησε ένα μπουλούκι μεταναστών στο παράνομο πέρασμά τους από την Αλβανία στην Ελλάδα, διακινδυνεύοντας τη ζωή του. Σε άλλη περίσταση εισήλθε σε μονάδα εντατικής θεραπείας κατά την περίοδο κορύφωσης του κορονοϊού. «Είχαμε άγνοια κινδύνου», αναφέρει για την υπόθεση του λαθρεμπορίου καυσίμων, για την αποκάλυψη της οποίας αναζητούσε κρυμμένες δεξαμενές σε έρημες τοποθεσίες της ελληνικής επαρχίας. Αυτό το είδος ρεπορτάζ δεν θα μπορέσει ποτέ να υποκατασταθεί από την τεχνητή νοημοσύνη, όσο και αν εξελιχθεί η συγκεκριμένη τεχνολογία.
Πηγές του δημοσιογράφου δεν ήταν το ήδη δημοσιευμένο υλικό στο διαδίκτυο. Ήταν άνθρωποι με αναμνήσεις, απόψεις και μυστικά. Η αλληλεπίδραση με τα πρόσωπα αυτά, που απαιτούσε πάντα ειδικές δεξιότητες σε κάθε περίσταση, ήταν που γέννησε τη δημοσιογραφική πρώτη ύλη και καταγράφηκε ως είδηση, περνώντας φυσικά από το προσωπικό φίλτρο του δημοσιογράφου. Σημαντικό κομμάτι του βιβλίου άλλωστε αφορά στην ιχνογράφηση του κοινωνικού και ψυχολογικού προφίλ των ίδιων των πηγών: Ο Γερμανός αξιωματικός στην κατοχή που παρέβη τις εντολές και ακύρωσε εκτελέσεις αντιστασιακών σε αντίποινα, υπακούοντας σε έναν προσωπικό ηθικό κώδικα. Ο υπάλληλος των τελωνείων που φορτώθηκε με καταδίκες και τιμωρία δυσανάλογες των πραγματικών του πράξεων. Η αγρότισσα από τη Φλώρινα που κατήγγειλε σε πολύ πρώιμο στάδιο τα σκάνδαλα του ΟΠΕΚΕΠΕ. Ο Άκης Τσοχατζόπουλος που ζούσε «στον δικό του κόσμο» πιστεύοντας ότι είναι ακλόνητος και πειστικός παρά τα συντριπτικά στοιχεία εναντίον του, λίγο πριν περάσει την πύλη της φυλακής. Ο πραξικοπηματίας Ντερτιλής και η άρνησή του να «αναγνωρίσει» τη δημοκρατία, καταθέτοντας αίτηση αποφυλάκισης. Η Πατριδογνωσία είναι μια μεγάλη βιβλιοθήκη χαρακτήρων.
Ενδιαφέρον τέλος έχει και η προσωπική διαδρομή του συγγραφέα, μια πολιτική και επαγγελματική ωρίμανση που ξεδιπλώνεται από σελίδα σε σελίδα. Χωρίς να φοβάται την κατηγορία της ανακολουθίας, ο Τάσος Τέλλογλου καταθέτει με ειλικρίνεια τη δική του πορεία αναθεώρησης, σε έναν δρόμο που πέρασε από τις κομματικές βεβαιότητες στις απροκατάληπτες αναζητήσεις, με ιστορικό και συναισθηματικό σταθμό την πτώση του τείχους του Βερολίνου.
