Το αντι-γουέστερν που απογυμνώνει τον κόσμο του Μάρλμπορο
Μια από τις πιο γνωστές διαφημιστικές καμπάνιες της καπνοβιομηχανίας τις περασμένες δεκαετίες, στις ΗΠΑ και σε όλο τον κόσμο, είχε ως θέμα τον «κόσμο του Μάρλμπορο». Αγέρωχοι κάου μπόιζ, σύμβολα αρρενωπότητας και ανεξαρτησίας, κάπνιζαν ανέμελοι με φόντο ειδυλλιακά τοπία που έμοιαζαν με την αρχετυπική άγρια αμερικανική Δύση. Επρόκειτο για την πιο ποπ εκδοχή του ρομαντικοποιημένου αμερικανικού παρελθόντος, όπως εμφανίστηκε στην ιστοριογραφία, τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο υπό την ταμπέλα του γουέστερν. Σύμφωνα με την ανάγνωση αυτή, η επέκταση των Αγγλοαμερικανών αποίκων στα νότια και τα δυτικά της ηπείρου ήταν μια ιστορία ηρωισμού, όπου ο πολιτισμός συγκρουόταν με την αγριότητα. Η ιδιοποίηση της γης των ιθαγενών πληθυσμών σε αυτό το πλαίσιο ήταν μια εποποιία για την οποία οι Αμερικανοί θα πρέπει να υπερηφανεύονται για τους πιονιέρους προγόνους.
Το κλασικό μυθιστόρημα του Κόρμακ Μακάρθι, Αιματοβαμμένος μεσημβρινός, που κυκλοφορεί σε νέα μετάφραση από τις εκδόσεις Gutenberg, ρίχνει μια ριζικά διαφορετική ματιά στο παρελθόν αυτό. Κυκλοφόρησε αρχικά στα μέσα της δεκαετίας του 1980 και η εμπορική του κίνηση κρίθηκε μέτρια. Όμως η άνοδος των μετα-αποικιακών σπουδών αναθέρμανε τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον ερευνητών και αναγνωστών για τις αναπαραστάσεις του αμερικανικού 19ου αιώνα και το βιβλίο του Μακάρθι όχι μόνο μπήκε ξανά στις προθήκες των βιβλιοπωλείων παγκοσμίως, αλλά κέρδισε και μια θέση στα ακαδημαϊκά ενδιαφέροντα, όπως φαίνεται από το πλήθος των σχετικών δημοσιευμάτων στα επιστημονικά έντυπα.
Αναθεώρηση της ιστορίας
Το επίτευγμα της αφηγηματικής τεχνικής του Μακάρθι είναι ότι κρατά όλη την υψηλή αισθητική στην περιγραφή των τοπίων, αποδομώντας ταυτόχρονα με χειρουργικό τρόπο τους αντιήρωες της ιστορίας. «Ο ήλιος είχε μόλις πέσει, στη δύση απλώνονταν φλέβες από σύννεφα στο κόκκινο του αίματος κι από μέσα τους ξεπρόβαλλαν πετώντας μικροί νυχτοβάτες της ερήμου σαν φυγάδες από κάποια μεγάλη πυρκαγιά στην άκρη του κόσμου», είναι μια από τις διαρκείς περιγραφές που καθηλώνουν. Παράλληλα οι πρωταγωνιστές βγαίνουν από την έρημο, τις «μελαγχολικές ακτές του κενού» και περιγράφονται ως φαντάσματα πάνω σε άλογα (θυμίζοντας το πιο γνωστό γούεστερν τραγούδι Riders in the sky): «Πάνω απ’ όλα τα άλλα έμοιαζαν τυχάρπαστοι, πρωτόγονοι, προσωρινοί, εντελώς χαοτικοί». Η ιστορία του Ματωμένου μεσημβρινού παρακολουθεί την ατελείωτη περιπλάνηση μιας συμμορίας από ακραία βίαιους ενόπλους οι οποίοι συνάπτουν συμβόλαια με τις αμερικανικές αρχές για να παραδίδουν μεγάλους αριθμούς από σκαλπ ιθαγενών.
Στα διαδοχικά επεισόδια της πορείας αυτής όπου κατακρεουργούνται ιθαγενείς και όχι μόνο, αλλά και στην ιδεολογία των χαρακτήρων όπως προκύπτει από τις στιχομυθίες τους, αναδύεται η γενοκτονική φύση της επέκτασης των λευκών προς τη Δύση. Ο αναθεωρητισμός του βιβλίου εντωμεταξύ προκύπτει αποκλειστικά από τις ωμές περιγραφές. Ο αφηγητής της ιστορίας, που παρακολουθεί την ενηλικίωση ενός παιδιού (αναφέρεται απλά ως «παιδί») και σκιαγραφεί έναν αρκετά ιδιαίτερο χαρακτήρα (τον δικαστή Χόλντεν) μένει στο «τι έγινε» και όχι στο «πώς και γιατί», αφήνοντας τα συμπεράσματα στον αναγνώστη και απέχοντας από τις ηθικές κρίσεις. Έχει πάντως ενδιαφέρον ότι η μυθοπλασία του Μακάρθι έχει ένα σαφές ιστορικό υπόβαθρο, καθώς αναφέρεται στην καταγεγραμμένη ιστορία της συμμορίας του Τζον Τζόελ Γκλάντον, η περιπετειώδης ζωή και ο φρικτός θάνατος του οποίου περιγράφονται γλαφυρά στο βιβλίο.
Φυλετικός καπιταλισμός
Χωρίς να κατονομάζεται, το βιβλίο μιλά για το δόγμα του 19ου αιώνα που ονομάστηκε «προφανές πεπρωμένο» (Manifest Destiny). Πρόκειται για την αμερικανική Μεγάλη ιδέα που συνοψίζεται στην αντίληψη ότι η γενοκτονική επέλαση των λευκών σε όλη την ήπειρο ήταν μια θεόσταλτη αποστολή για τη γέννηση του έθνους τους: «Προχωρούσαν άνθρωποι αφοσιωμένοι σ’ ένα σκοπό με ρίζες παλαιότερες από τους ίδιους, σαν αποδέκτες μιας κληρονομιάς αίματος επιτακτικής και μακρινής». Μολονότι πρόκειται για ένα εγγενώς ρατσιστικό σχέδιο που θεωρεί δεδομένη τη λευκή κυριαρχία και την αποανθρωποποίηση του «άλλου», η πραγμάτευση του φυλετικού ζητήματος στον Αιματοβαμμένο μεσημβρινό, δεν είναι μονοσήμαντη. Ένας αφροαμερικανός, ένας Μαξικανός και αρκετοί ιθαγενείς ακολουθούν ως μέλη τη συμμορία του Γκλάντον, παίρνοντας ενεργό μέρος στις σφαγές. Οι ίδιοι οι ιθαγενείς, παρουσιάζονται και αυτοί ως φορείς ωμής και αδικαιολόγητης βίας. Μολονότι οι ιεραρχικές σχέσεις της εξουσίας και τα συστήματα ισχύος στο μυθιστόρημα είναι σαφή, η πολυπλοκότητα της πραγματικότητας δεν θυσιάζεται για να εξαχθούν εύκολα μηνύματα. Ο συγγραφέας αποδομεί κάθε συμβατική αφήγηση για τον αμερικανικό 19ο αιώνα που παρουσιάζει τις φυλές των Ινδιάνων είτε ως απόλυτα θύματα είτε ως θύτες. Ταυτόχρονα, το βιβλίο καταρρίπτει κάθε ιδεολογικό ή θρησκευτικό έρεισμα για την ιδιοποίηση εδαφών και τη σαδιστική εξολόθρευση των προηγούμενων ιδιοκτητών. Ως κινητήρια δύναμη αυτής της βίας αναδεικνύεται η δίψα για κέρδος και κυριαρχία, αυτό που ονομάστηκε αργότερα «φυλετικός καπιταλισμός».
Ο Αιματοβαμμένος μεσημβρινός δεν είναι ένα βιβλίο που μιλά για το σήμερα όσο και αν ο σημερινός αναγνώστης ανακαλεί αυτόματα τον ρατσιστικό παροξυσμό του σημερινού προέδρου των ΗΠΑ, που προεκλογικά ενοχοποιούσε τους μετανάστες από την Αϊτή ότι «τρώνε τους σκύλους και τις γάτες» στις γειτονιές και πρόσφατα έδωσε εντολή στο στρατό της χώρας να περιπολεί στις πόλεις ώστε να συλλαμβάνει και να απελαύνει ύποπτους αλλοδαπούς. Είναι ένα βιβλίο που βοηθά σε μια συλλογική πολιτισμική αυτογνωσία. Μια υπενθύμιση ότι ο δυτικός πολιτισμός δεν είναι εξ ορισμού ανώτερος όλων, ούτε προέκυψε στο προσκήνιο της ιστορίας χωρίς ακρότητες και επονείδιστες πράξεις.
